ROBERTS
,
HOWELL
(‘
Hywel Tudur
’;
1840
-
1922
),
bardd, pregethwr a dyfeisydd
;
g.
21 Awst 1840
ym
Mron yr Haul
, (
Blaenau
)
Llangernyw, Dinb.
, y trydydd o wyth o blant. Symudai'r teulu'n aml gan mai
adeiladu a gwerthu tai
oedd
gwaith eu tad. Dechreuodd ymddiddori mewn
mesur tir
a dod yn bur fedrus yn y grefft. Pan oedd yn 13 oed rhoes gynnig ar
bregethu
. Mynychodd ysgol yn
Abergele
am blwc a dywedir iddo fod am ysbaid yn y
Mechanics Institute
,
Lerpwl
.
Tua 1853
sefydlwyd
Cymdeithas Lenyddol
yn y
Pandy
ac yno y dysgodd ramadeg
Caledfryn
(gw.
William
Williams
,
Bywg.
, 1018)
. Yn
1861
enillodd
dystysgrif Cymraeg
yng
Ngholeg Hyfforddi Caernarfon
ond ni allodd gael mynediad i'r
Coleg Normal
am nad oedd digon o le yno. Fe'i cyfrifai ei hun fel ‘
Bardd Mawr y Pandy, B.B.D.
’. Penderfynodd gartrefu yng
Nghlynnog
lle'r oedd
Eben Fardd
(
Ebenezer
Thomas
,
Bywg.
, 886-7)
‘hynafol batriarchaidd’ yn
cadw ysgol a'r post
. Gwahoddwyd ef i
gynllunio ysgol newydd
yn y pentref fel y gallesid ei haddasu'n dai, pe deuai galw. Y mae sôn amdano'n
cadw ysgol
yn
Llanllyfni
ond troes i ymddiddori fwy-fwy mewn dyfeisiadau ac, yn arbennig, yn egwyddor ‘mudiad parhaus’.
Cynlluniodd, ac adeiladu, llong awyr
ac (yn ôl ei ferch) yn rhai o adeiladau
gwesty Beuno Sant
(heddiw) y bu hynny. Bu nifer o grefftwyr yr ardal yn ei gynorthwyo a deuai rhai gwŷr pwysig i ymweld ag ef. Llesteiriwyd ei gynlluniau gan brinder arian. Derbyniwyd ei gynllun (rhif 110,201) ar gyfer ‘
A propeller or driving wheel to put in motion vehicles, boats and flying machines
’ gan y
Patent Office
ar
14 Hyd. 1916
. Ef a gynlluniodd a chodi
Bryn Eisteddfod
,
Clynnog
(ei gartref). Gŵr hamddenol, di-ffrwst ydoedd ac arferai aros ar ei draed tan berfeddion. Yr oedd yn ddiarhebol am golli trên.
Cynorthwyai lawer i lunio ewyllysiau
. Ef oedd un o brif ysgogwyr
Cwmni Moduron Clynnog a Threfor (Moto Coch)
tuag
1912
.
Tadogir arno declyn a alluogai giard trên i agor a chau drysau
a
dyfeisiodd ganhwyllbren gyda gefail ynghlwm wrthi i ddal y gannwyll
. Rhagwelai ddyfais a alluogai bobl i weld lluniau o wledydd pell. Yr oedd yn
bregethwr
cymeradwy,
ysgrifennai i gylchgronau a newyddiaduron Cyfundebol (MC)
a
beirniadai mewn eisteddfodau lleol
yn arbennig
Cylchwyl Lenyddol a Cherddorol Capel Uchaf
— adeilad arall y bu a wnelo â'i gynllunio. Pr. ferch
Hafod-y-wern
,
Clynnog
, a bu'n
amaethu
yno ynghyd â bugeilio'i braidd yn eglwysi
(MC) Seion
,
Gyrn Coch
a
Chapel Uchaf
. Ganwyd iddynt bump o blant. Wedi marw ei wraig pr. chwaer y
Parch.
R. Dewi
Williams
(gw. uchod)
a ganed iddynt fab a merch. Bu f. yn sydyn
3 Meh. 1922
a'i gladdu ym mynwent eglwys
Clynnog
, er mai yn ardal ei febyd y dymunai gael bedd.
Awdur
:
Gweithiau Barddonol Eben Fardd
(ar y cyd â
Wm.
Jones
, ieu.;
1873?
),
Llyfr Genesis ar Gân
;
Tlysau Beuno
(
1902
).
Llyfryddiaeth:
-
Y Geninen
, 32 (
1914
);
-
Y Goleuad
,
7.6.1922
;
-
Blwyddiadur y Methodistiaid Calfinaidd
,
1923
;
-
Y Drysorfa
, 71;
-
Catrin Parri Huws
,
Sul, Gwyl a Gwaith
, Caernarfon,
1981
(
1981
);
- Swyddfa Patent, Llundain;
-
[
Catrin Parri Huws
, gol.,
Hywel Tudur 1840-1922, bardd, pregethwr,
dyfeisydd
, Caernarfon, 1993
(
1993
)].
Awdur:
Gwilym Arthur Jones, (1925-98), Bangor
