JONES
,
THOMAS OWEN
(‘
Gwynfor
’,
1875
-
1941
),
llyfrgellydd, dramodydd, actor a chynhyrchydd
;
g.
19 Ion. 1875
, ym
Mhwllheli, Caern.
, mab
William
ac
Ellen
Jones
,
Stryd Newydd
. Derbyniodd ei addysg yn ysgol y cyngor yn y dref honno, a'i
brentisio wedyn mewn siop groser
leol. Rhwng
1916 ac 1917
bu'n
cadw busnes
ei hun yn nhref
Caernarfon
nes ei benodi'n
llyfrgellydd y sir
ar gyflog o £130 y flwyddyn. Hon oedd y llyfrgell sir gyntaf i'w sefydlu yng
Nghymru
. Lleolwyd hi mewn dwy ystafell ym
Mhlas Llanwnda
,
Stryd y Castell
,
Caernarfon
. Ymddengys mai penodiad dros dro oedd hwn yn y lle cyntaf, ond ymwelodd
Gwynfor
â phencadlys
Ymddiriedolaeth Carnegie
yn
Dunfermline
am ychydig amser er mwyn ymgymhwyso rhywfaint ar gyfer y swydd newydd hon, a hynny mewn cyfnod pan na osodid fawr ddim pwys ar fod yn
llyfrgellydd proffesiynol
. Ym myd y ddrama yr oedd rhagoriaeth
Gwynfor
a daeth yn enwog trwy
Gymru
gyfan fel
actor
a
chynhyrchydd
i'w gwmni drama ‘
Y Ddraig Goch
’. Cyhoeddodd nifer o'i ddramâu ei hun:
Y Briodas ddirgel
(
1915
),
Trem yn ôl
(
1920
; ail arg.),
Perthnasau
(
1922
),
Y llo aur a lloi eraill
(
1925
),
Eiddo pwy?
(
1935
),
Troi'r byrddau
(
1939
), a
Tywydd mawr
(
1931
), a chyfrol o ryddiaith —
Straeon
(
1931
). Yr oedd yn
gwmnïwr diddan
a chanddo stôr o draddodiadau am y
Maes
yng
Nghaernarfon
. Yr oedd yn
eisteddfodwr
brwd ac yn
feirniad drama yn yr Eist. Gen.
droeon. Daeth ei ystafell yn y llyfrgell yn gyrchfan boblogaidd i bobl llengar y cylch — yn eu plith rai o ffigyrau amlwg y dydd fel
E. Morgan
Humphreys
,
Meuryn
, (
Rowlands
,
R.J.
)
, a
Chynan
, (
Jones
,
Syr
Cynan
), (gw. uchod)
. Ef oedd un o'r rhai cyntaf i
ddarlledu yn Gymraeg
o
Fanceinion
yn y
1930au
. Bu f.
22 Awst 1941
ac fe'i claddwyd ym mynwent
Llanbeblig
,
Caernarfon
, lle gwelir ar ei garreg fedd y geiriau ‘
Actor da, Cymro da, Cristion da
’.
Llyfryddiaeth:
-
‘Caernarfonshire and its libraries; development of the first County Library in Wales’,
Trafodion Cymdeithas Hanes Sir
Gaernarfon
,
1972
;
-
O. Llew Owain
,
Hanes y ddrama yng Nghymru, 1850-1943
,
Lerpwl, 1948
(
1948
);
- papurau lleol.
Awdur:
Thomas Elwyn Griffiths, Caernarfon
