WILLIAMS
,
DAVID PRYSE
(‘
Brythonydd
’;
1878
-
1952
),
gweinidog (B), llenor, a hanesydd
;
g.
Ddydd Gŵyl Ddewi 1878
a'i fagu yn y
Wenallt
, plwyf
Troed-yr-aur (Trefdreyr), Cer.
, ei dad
Ivor Pryse
Williams
(
1850
-
1920
) yn fab i'r
offeiriad llengar
Benjamin
Williams
(‘
Gwynionydd
’;
1821
-
1891
;
Bywg
., 965)
a'i fam
Elizabeth
yn ferch i deulu o
Fedyddwyr
yn
eglwys Bethel
,
Dre-fach
Felindre
, a dau o'i brodyr,
David Phillip
Jones
(
1850
-
1884
),
Felingwm
a
Llanfynydd
, a
Samuel
Jones
(
1857
-
1935
),
Llaneirwg
, wedi eu codi i'r weinidogaeth. Dilyn ei fam i gorlan y
Bedyddwyr
wnaeth y mab, dechrau
pregethu
yn
1903
a llwyddo gyda chlod y flwyddyn wedyn yn arholiadau'r enwad. Derbyniwyd ef yn
1908
i
Goleg Efengylaidd (Bedyddiedig gan mwyaf) Dunoon
yn
Kirn
,
swydd Argyll
, ac ar ben cwrs dwy fl. ord. ef,
21 Mai 1910
, yn
weinidog
Ffynnonhenri
, a'i gofrestru i fwrw dwy fl. ran-amser yng
Ngholeg Presbyteraidd Caerfyrddin
wrth draed
M.B.
Owen
(
1875
-
1949
;
Bywg
. 2, 46)
. Symudodd yn
1913
i
Philadelphia
,
Abertawe
(gan dreulio ysbaid fer yn ystod
Rhyfel Byd I
gyda'r
Y.M.C.A.
yn
swydd Gaint
), ac oddi yno yn
1920
i
Libanus
,
Treherbert
, lle'r arhosodd weddill ei oes yn uchel ei barch a'i ddylanwad. Gartref y bwriodd ei fywyd hyd at ei 30 oed, yn
llenydda
ac
eisteddfota
ac yn
chwilota hanes
y darn gwlad sy'n ymestyn o
Gastellnewydd Emlyn
i gyfeiriad y môr ym mhlwyf
Penbryn
, ac er gwaethaf pyliau mynych o wendid corff mae'n ddiau mai degawd cyntaf y ganrif oedd blynyddoedd mwyaf toreithiog ei ymchwil. Cyhoeddodd ffrwd o gerddi, ysgrifau a nodiadau ym mhapurau wythnosol
Aberteifi
ac
Aberystwyth
a chylchgronau megis
Seren Gomer
,
Yr Athraw
,
Arch. Camb.
,
Byegones
a'r
Geninen
, ond ni chyhoeddwyd ei draethawd ar
Hanes Cenarth
a wobrwywyd gan
Syr
John
Rhŷs
(
Bywg
., 793-4)
yn
eisteddfod Castellnewydd Emlyn
yn
1902
. Yn y cyfnod hwn bu'n gohebu â nifer o brif ysgolheigion
Cymraeg
y dydd. Yn ystod ei gyfnod yn
Nhreherbert
llwyddodd i
warchod archifau swyddogol y capel
ac ysgrifennodd
Canmlwyddiant Libanus … braslun o'r hanes
[
1950
]. O'i ddyddiau cynnar bu'n weithgar yn
achub llyfrgelloedd enwogion a chyfoedion
, ac ar brydiau'n troi'r deunydd yn sail cofiannau, e.e. ei
daid
‘
Gwynionydd
’
;
David
James
, ‘
Defynnog
’ (
1865
-
1928
) (gw. Atodiad isod)
,
Lewis
Jones
, y
cerddor
o
Dreherbert
(m.
1882
),
William Evans
Davies
(
1861
-
1945
),
Drefach
,
Rees
Price
(m.
1896
),
Cilfowyr
,
John Gomer
Lewis
(
1844
-
1914
) (gw.
Bywg
., 521)
a
David
Price
(
1865
-
1931
), ill dau o
Abertawe
, ac
Anthony
Williams
(
1845
-
1913
),
Ystrad Rhondda
; ac atynt hwy
Rhys Jones
Lloyd
(
1827
-
1904
), mab
plas y Bronwydd
yn
Llangunllo
,
rheithor
Troed-yr-aur
, a'i gymydog helyntus o
Annibynnwr
Thomas Cynfelyn
Benjamin
(
1850
-
1925
),
Pen-y-graig
, y bu
D. P. W.
â rhan yn y gwaith o godi carreg fedd iddo ym mynwent
Llethr-ddu
,
Trealaw
.
Pr.,
1 Hyd. 1941
, yn y
Tabernacl
,
Caerdydd
, ag aelod o'i eglwys,
Annie Lydia
, unig ferch
David
a
Jane
Morgan
,
Cedrwydd
,
Treherbert
,
dirprwy brifathrawes
Ysgol Gynradd Penyrenglyn
ac
ysgrifenyddes
Cymdeithas Cymrodorion Treherbert
. Bu ef f. yn sydyn yn
Ysbyty Church Village
,
27 Hyd. 1952
a'i gladdu yn
Amlosgfa Glyn-taf
.
Llyfryddiaeth:
- Ei gasgliad llsgrau., LlGC 15622-963 a 15985-16039, a ffotograffau, 347-401;
-
Transactions of the Cardiganshire
Antiquarian Society
, 5 (
1967
), 347-401 (ysgrif ar ‘Gwynionydd’, yn cynnwys yr achau);
-
Sidney Jenkins
,
Hanes Eglwys y Bedyddwyr, Ffynnonhenri
,
1930
(
1930
), 60;
-
Llawysgrifau Llyfrgell Genedlaethol
Cymru
10330 (cofrestr myfyrwyr Coleg Presbyteraidd Caerfyrddin), 261;
-
Seren Cymru
,
21 Tach. 1952
,
11 Chwef. 1955
,
20 Awst, 10 Medi 1965
;
-
Dyddiadur a Llawlyfr Undeb Bedyddwyr
Cymru
,
1953
, 180-1;
-
Baptist Handbook
,
1954
, 341;
-
Trafodion Cymdeithas Hanes Bedyddwyr
Cymru
,
1964
, 40-1, 48-9,
1967
, 38-48,
1976-7
, 42, 1987, 45-56;
-
Western Mail
,
31 Gorff. 1965
;
-
Rhondda Leader
,
1, 8 Tach. 1952
,
6 Awst 1965
;
-
gwybodaeth gan ei frawd-yng-nghyfraith,
Parch. T. Haydn Morgan, Ystradmynach
.
Awdur:
Benjamin George Owens, M.A., Aberystwyth
