Y Bywgraffiadur Cymreig



A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



JONES , ELIZABETH MARY (‘ Moelona ’; 1877 - 1953 ), athrawes a nofelydd ; g. 21 Meh. 1877 ym Moylon , Rhydlewis, Cer. , yr ieuangaf o blant John Owen (a oedd yn cludo nwyddau fferm i'r Gweithiau â cheffyl a chart cyn cymryd tenantiaeth fferm y Moylon ) a Mari , merch Abraham Jones (a oedd yntau yn garier ). ‘ Moelona ’ oedd yr ieuangaf o dri ar ddeg o blant; bu un ohonynt farw yn ieuanc tra oedd y rhieni yn y fynwent yn claddu dau arall. Brawd iddi, a'r hynaf o'r plant, oedd Owen Rhys Owen ( 1854 - 1908 ), gweinidog (A) y cysylltir ei enw â Glandŵr . Cyn iddi hi gyrraedd oedran ysgol bu raid i'r teulu adael Moylon , a chymryd fferm lai ac anghysbell Llwyneos , ac oddi yno yr aeth i'r ysgol elfennol yn Rhydlewis pan oedd John Newton Crowther ( Bywg. , 80) yn brifathro yno, Sais uniaith a ddysgodd Gymraeg , a droes i farddoni yn y Gymraeg , ac a fu'n flaenllaw yng nghapel Hawen (A) lle yr oedd ‘ Moelona ’ yn aelod. Yr oedd y pryd hynny draddodiad llenyddol ac eisteddfodol byw yn yr eglwysi lleol ac yn y fro, a bu ‘ Moelona ’ drwy gydol ei hoes yn drwm dan ddylanwad ardal ei magwraeth. Cyfoed â hi yn yr ysgol oedd D. Caradoc Evans ( Bywg. 2, 13) , a hi yn hytrach nag ef a benodwyd yn ddisgybl-athrawes pan gynigiodd y ddau ohonynt am yr un swydd. Gan i'w mam f. yn 1890 , ni chafodd ei dymuniad o fynd i goleg a bu'n gofalu am ei thad a gweithredu fel disgybl-athrawes yn Rhydlewis gan ennill tystysgrif athrawes tra oedd yno. Apwyntiwyd hi'n athrawes yn Mhont-rhyd-y-fen , Pen-y-bont ar Ogwr , ac Acre-fair cyn mynd i Gaerdydd yn 1905 .

Ysgrifennodd ei nofel gyntaf, Rhamant o Ben y Rhos , yn 1907 ar gyfer eisteddfod Llwyn-yr-hwrdd a chyhoeddwyd hi yr un flwyddyn gan Wasg Gomer . Fe'i hailgyhoeddwyd fel Rhamant y Rhos yn 1918 . Erbyn hynny yr oedd ‘ Moelona ’ wedi elwa ar gymdeithasau a chyfleodd diwylliadol dinas Caerdydd , gan gynnwys y gymdeithas Eingl-Ffrengig, ac wedi dod ar draws storïau Alphonse Daudet (sydd yn sôn am fywyd ei fro enedigol ef). Maes o law, cyhoeddwyd cyfieithiadau gan ‘ Moelona ’ o waith Daudet mewn amryw gylchgronau megys Cymru ( 1916 ) — yr oedd Syr O.M. Edwards wedi ei hannog i ysgrifennu — Y Wawr ( 1917 ), ac yn y gyfrol Y Wers Olaf ( 1921 ). A thra oedd hi yng Nghaerdydd fe gyhoeddwyd amryw ysgrifau a llyfrau gan gynnwys Teulu bach Nantoer ( 1913 ) a Bugail y Bryn ( 1917 ).

Yn 1914 dechreuodd gyfrannu ‘ Colofn y Plant ’ i'r wythnosolyn Y Darian dan olygyddiaeth J. Tywi Jones , Y Glais , (gw. yr Atod. isod) , ac yn 1917 pr. ‘ Moelona ’ ac yntau. Wedi hynny, troes dros dro i ddarlithio cyn ailgydio mewn ysgrifennu nofelau ar gyfer plant , llyfrau Cymraeg ar gyfer ysgolion , nofelau i ferched , megys Breuddwydion Myfanwy ( 1928 ), a Beryl ( 1931 ) ynghyd ag ysgrifau a llyfrau eraill. Nodweddir y rhain gan gariad at yr iaith, brwdfrydedd dros addysg a chyfleoedd i fenywod, ac yn rhai o'r cyfrolau (yn arbennig Ffynnonloyw ( 1939 ) adlewyrchir nodweddion cymdeithasegol y gymdeithas y magwyd hi ynddi, a hynny yn dra effeithiol gan mai dweud stori oedd ei bwriad yn hytrach na darlunio cymdeithas.

Yn 1935 ymddeolodd J. Tywi Jones , a symudodd ‘ Moelona ’ ac yntau i Geinewydd . Bu ef f. yn 1948 ond ni phallodd diddordeb ‘ Moelona ’ mewn capel ac eisteddfod tan ei m. yng Ngheinewydd , 5 Meh. 1953 . Ni bu iddi blant. Claddwyd hi yn Hawen , Rhydlewis .

Llyfryddiaeth:

  • Llyfryddiaeth yn Glyn Lewis Jones , Llyfryddiaeth Ceredigion, 1600-1964 , Llyfrgell Ceredigion, 1967 , II ( 1967 );
  • O. L. Roberts , Cofiant y Parch. O. R. Owen , Lerpwl, 1909 ( 1909 );
  • Alun R. Edwards , ‘Gwasanaeth Moelona’, The Welsh Gazette , 18 Meh. 1953 ;
  • [ Mairwen a Gwynn Jones , Dewiniaid Difyr llenorion plant Cymru hyd tua 1950 , Llandysul, 1983 ( 1983 );
  • ei phapurau yn Ll.G.C.].

Awdur:

David Jenkins, Aberystwyth