g. yn
Oxford Str.
,
Aberdâr, Morg.
,
15 Mai 1865
yn ôl
WWP
; ni chofnodir geni plentyn o'r enw hwn ar y dyddiad hwnnw yng nghofrestr swyddfa gofrestru
Pontypridd
, ond cofnodir geni
James
Jones
, mab
Jane
Jones
,
Harriet Street
,
Trecynon
, ar
Fai 14
, a dichon i gamgymeriad gael ei wneud yn y dyddiad.
Thomas
Jones
,
glöwr
, oedd ei dad a hanai ei
fam o
Gwm-twrch
; yr oedd yn chwaer i famgu
John Dyfnallt
Owen
(gw. isod)
. Addysgwyd y bachgen yn
ysgol fwrdd y Parc
, a adwaenid ar lafar fel ‘
ysgol y Comin
’, ond gadawodd hi yn 11 oed a mynd i ysgol breifat
Owen
Rees
yn
Seymour Str.
,
Aberdar
. Yn 12 oed dechreuodd
brentisiaeth yn swyddfa argraffu
Tarian y Gweithiwr
. Yn
1884
aeth i argraffdy
Jenkin
Howell
(
Bywg.
, 346-7)
fel
cysodydd
a
darllenwr proflenni
, a manteisiodd ar bob cyfle i'w addysgu'i hun. Yn ddiamau y dylanwad mwyaf llesol ar ei fywyd yn y cyfnod hwn oedd
Ysgol Sul
Capel y Gadlys (B)
a'r gweithgareddau crefyddol a diwylliannol a berthynai iddi. Daeth yn
ysgrifennydd
Undeb Ysgolion Sul Bedyddwyr Aberdâr a'r cylch
.
Ymddiddorodd mewn cerddoriaeth
a bu'n
organydd y capel
. Denodd y ddrama ei fryd yn gynnar a daeth i enwogrwydd lleol fel
actor
ac
adroddwr
.
Cymerai ran amlwg mewn gwleidyddiaeth
, a phan ffurfiwyd
cymdeithas Lafur a Radicalaidd Aberdâr
yn
1894
gweithredodd fel ei
hysgrifennydd
. Ond y profiad a gafodd yn ei grefft argraffu, yn anad dim, a roddodd iddo'r wybodaeth fanwl-gywir o'r iaith
Gymraeg
ac a'i cymhwysodd at yr yrfa ddisglair a agorodd o'i flaen pan, yn
Nhach. 1896
, y cafodd swydd yn
Llyfrgell Rydd Caerdydd
, fel y'i gelwid ar y pryd, fel
catalogwr dros dro yn yr adran Gymraeg
. Yn ystod y ddwy fl. nesaf bu'n cydweithio â'r
llyfrgellydd
John
Ballinger
(
Bywg.
, 21)
ar y
Catalogue of printed literature in the Welsh department
a gyhoeddwyd yn
1898
, gwaith a brofodd yn arf anhepgorol i weithwyr ym maes efrydiau Cymreig, ac nas disodlwyd yn llwyr hyd yn hyn. Drwy ei ran yn yr orchest hon y gwnaeth
Ifano
'i enw fel
llyfryddwr
, a phenodwyd ef i
ofalu am yr adran gyfeirio
yn
1901
. Yr oedd ei wybodaeth am
Gymru
a materion
Cymreig
yn rhyfeddol. Daeth y casgliadau
Cymreig
i gyd dan ei ofal arbennig ac adwaenid ef yn gyffredinol fel ‘
llyfrgellydd Cymraeg Caerdydd
’, eithr gomeddwyd y teitl swyddogol iddo. Yr oedd ei gynnyrch llenyddol yn enfawr dros y cyfnod. Ymhlith ei weithiau dylid cynnwys adran lyfryddol y
Bible in Wales
, a gyhoeddwyd ar y cyd gyda
John
Ballinger
yn
1906
;
Bibliography of Wales
, cyfres o restrau llyfrau a ddaeth allan o bryd i'w gilydd o
1899 i 1912
; a'i orchestwaith
A history of printing and printers in Wales and Monmouthshire to 1923
, a gyhoeddwyd yn
1925
, ac a enillodd iddo radd
M.A. Prifysgol Cymru er anrh
. Cyfrannodd astudiaeth o ‘
Dan Isaac Davies and the bilingual movement
’ i
Welsh political and educational leaders in the Victorian era
,
1908
, a chyhoeddwyd
The early history of Nonconformity in Cardiff
,
1912
, a ‘
Sir Mathew Cradock and some of his contemporaries
’ yn
Arch. Camb.
,
1919
. Ysgrifennodd gofiant
W. T. Samuel, ei fywyd a'i lafur
yn
1920
. Trodd at
feirniadaeth lenyddol
gydag erthygl ‘
Llenyddiaeth hanner ola'r ddeunawfed ganrif
’ yn
Y Geninen
,
1902 (Ion. a Gorff.)
. O
1905 i 1929
bu'n
olygydd
‘
Y golofn Gymreig
’ yn y
S. Wales Weekly News
. Yr oedd hefyd yn
llenor
creadigol. Yn
1905
cyhoeddwyd
Rhys ap Tewdwr Mawr
, ei ddrama fuddugol yn
Eist. Gen. Bangor
,
1902
— trasiedi mewn 3 act.
Cyhoeddodd nifer o gerddi, tonau, erthyglau ac adolygiadau, a rhestrau llyfrau
yn y gweisg
Cymraeg
a
Saesneg
. Yr oedd yn
eisteddfodwr
brwd, yn aelod o
Orsedd y Beirdd
, ac yn
amddiffynnwr glew i'w hynafiaeth. O
1901
ymlaen gweithredodd yn aml fel
beirniad yn y brifwyl
, a bu'n fuddugol ynddi ar farddoniaeth a dramâu yn
1902
,
1904
, ac
1929
. Yr oedd hefyd yn
ddarlithydd poblogaidd i gymdeithasau
ledled
Cymru
.
Ymddeolodd ar ddiwedd
1925
. Fe'i surwyd ers amser maith gan ddiffyg cydnabod ei dalentau a'i statws yn ddigonol yn y llyfrgell. Yn ôl
Dyfnallt
, ei nai’, siom fwyaf ei fywyd oedd peidio â chael ei wahodd i fod yn
llyfrgellydd
cyntaf
Llyfrgell Genedlaethol Cymru
. Yr oedd diwydrwydd ac amlochredd y dyn digoleg hwn yn syfrdanol. Cofir amdano fel
llyfryddwr Cymreig
mwyaf ei oes.
Bu'n briod ddwywaith; (1) â
Nellie
George
, merch
Thomas
George
, ‘
fineworker
’,
20 Ion. 1901
yn swyddfa gofrestru
Castell-nedd
; bu hi f. yn
1911
, a (2),
1913
, â
Jessie Mary
, ail ferch
Thomas
a
Mary
Charles
,
Havod House
,
Blaenafon
, a fu f.
Meh. 1953
. Bu ef f. yn ei gartref ym
Mhenarth
,
7 Mawrth 1955
.
