amaethent ‘
Y Cilie
’, fferm o dros dri chan erw uwchben y môr rhwng
Llangrannog
a
Cheinewydd, Cer.
Gof
oedd y tad,
Jeremiah
Jones
(g.
9 Ebr. 1855
; bu f.
19 Chwef. 1902
), a hanai o deulu o ofaint yng
ngogledd Penfro
, teulu â chysylltiad agos, yn ôl traddodiad, â Beirdd
Cwm-du
, ger
Castell Newydd Emlyn
(
gw.
Siencyn
Thomas
,
Bywg.
, 905
, a
John
Jenkin
,
Bywg.
, 406
). Daeth ef a'i briod
Mary
(g.
George
,
1853
-
1930
), o deulu
Georgeaid
sir Benfro
i
gadw'r efail
ym
Mlaencelyn
, plwyf
Llangrannog
, yn
1876
. Yno y ganed eu hwyth plentyn cyntaf; symudwyd i fferm ‘
Y Cilie
’ yn
1889
, a ganwyd y gweddill o'r deuddeg plentyn yno.
Ceir peth o ganu
Jeremiah
'r tad yn
Awen ysgafn y Cilie
(
1976
). Dysgodd y bechgyn i gyd grefft y
gof
er mai ynglŷn â cheffylau a pheiriannau'r fferm y defnyddiwyd yr efail yn ‘
Y Cilie
’. Rhoes amryw o'r merched a'r bechgyn wasanaeth gwiw gyda chanu yng nghylch
Capel-y-Wig
, yn arbennig
Tom
, y trydydd, ac
Ann
, y chweched plentyn. Yr oedd y meibion eraill, ac eithrio
Tom
, sef
Frederick
,
David
(‘
Isfoel
’),
John
(‘
Tydu
’),
Evan George
(‘
Sioronwy
’),
Simon Bartholomeus
, ac
Alun Jeremiah
yn
feirdd
o fedr yn y mesurau caeth a rhydd, ac y mae llawer o'u gwaith ar gael (gw. isod). Ceir llawer o fân hanesion y teulu yn
Ail gerddi Isfoel a hunangofiant byr
(
1965
), ac yn
Awen ysgafn y Cilie
.
(1)
FREDERICK
(
Fred
;
1877
-
1948
),
gweinidog (A), llenor a chenedlaetholwr
,
oedd yr hynaf o'r plant; g.
29 Mai 1877
yn
nhŷ'r efail
,
Blaencelyn
. Wedi gadael
ysgol Pontgarreg
, bu'n
gweithio yn yr efail ac ar y fferm
gan fynd i
ysgol diwtorial y Cei
am ysbeidiau o
1897 i 1899
, pryd y cafodd fynd i
Goleg Bala-Bangor
ac i
Goleg y Brifysgol
ym
Mangor
i baratoi at waith y weinidogaeth; cymerodd raddau
B.A.
yn
1903
a
B.D.
(yn
1910
wedi mynd i'r weinidogaeth). Meysydd ei lafur gweinidogaethol oedd
Moreia
,
Rhymni
(
1906-17
);
Bethania
,
Treorci
(
1917-27
);
Bethel
,
Tal-ybont, Cer.
(
1927-48
). Bu'n amlwg yn
sefydlu'r Cymrodorion
yn
Rhymni
a
Threorci
ac ymddiddorai mewn materion cymdeithasol a'i bwyslais bob amser, ar lwyfan ac yn y wasg, ar barch at yr iaith
Gymraeg
a'r gwaith o'i gwarchod. Bu'n
gynghorwr
ar
gyngor sir Ceredigion
o
1927
hyd ei f. yn
1948
.
Perthynai i grŵp
deheudir Cymru
y rhai a fynnai
sefydlu plaid wleidyddol i weithio dros ymreolaeth
, ac yr oedd yn un o'r chwech a gyfarfu ym
Mhwllheli
a sefydlu'r
Blaid Genedlaethol
yn
1925
. Bu am gyfnod hir yn
ddarlithydd poblogaidd
ar destunau fel ‘
Michael D. Jones
’, ‘
Brethyn cartre
’, ‘
Dysgwch y ddwy
’, a ‘
Daniel Owen
’. Darlithiai hefyd yn allanol dan y
Brifysgol
yn y
Rhondda
a
Cheredigion
. Daethai i amlygrwydd yn y coleg fel
englynwr
a
chywyddwr
, yn gwmnïwr ffraeth a diddan, a pharhaodd yn
bregethwr
gwreiddiol, grymus a dewr. Enillodd
gadair
Gwent
yn
1913
am awdl ‘
Llywelyn ein llyw ola
’;
beirniadai yn yr Eist. Gen.
Cyhoeddodd lyfryn ar yr
Hen Destament
,
Llên a dysgeidiaeth cyfnod: I: Hanes Israel
(
1929
); ysgrifennodd erthyglau i'r
Geiriadur Beiblaidd
(
1926
); gadawodd lawysgrif a gyhoeddwyd yn
1977
dan y teitl
Hunangofiant gwas ffarm
; cyhoeddwyd drama fer o'i waith ‘
Y ngŵr i
’ yn
Y Llenor
,
Hyd. 1926
, ac englynion a cherddi ysgeifn yn
Awen ysgafn y Cilie
,
1976
.
Pr. ddwywaith (1) yn
1906
,
Maud
, merch y
Parch.
a
Mrs.
E. H.
Davies
,
Llan-non, Caerf.
, a (2)
Eunice
, merch y
Parch.
a
Mrs.
D.
Rhagfyr Jones
,
Treorci, Morg.
Bu f.
2 Tach. 1948
.
(2)
DAVID
(‘
Isfoel
’;
1881
-
1968
),
y pedwerydd plentyn, g. yn
nhŷ'r efail
,
16 Meh. 1881
. Wedi marw y tad yn
1902
disgynnodd
gwaith y fferm
arno ef a'i fam. Yr oedd yn
of
a
pheiriannydd
dawnus. Yn ifanc daeth ‘
Dai Cilie
’ neu ‘
Isfoel
’ yn enw adnabyddus drwy'r cymdogaethau fel
bardd
a
baledwr
ac
arweinydd eisteddfodau
gyda'r ffraethaf. Yr oedd yn
enillydd cyson mewn eisteddfodau
ar englyn a chywydd a chân. Aeth ei englynion a phenillion ar achlysuron arbennig ar gof gwlad. Er y ffraethineb a'r cellwair a fynnai reoli ei ganu,
cyfansoddodd gywyddau, telynegion ac yn arbennig englynion coffa
â graen y meistr arnynt. Fe'i derbyniwyd yn
dderwydd er anrhydedd
yng
Ngorsedd y Beirdd
, ac enwodd yr annedd a gododd at ymddeol gyda'i briod
Catrin
(o
Nanternis
) yn ‘
Derwydd
’. Bu iddynt un mab, a threuliasant y rhan helaethaf o'u hoes yn ardal
Pontgarreg
,
Llangrannog
. Bu
Isfoel
yn
feirniad yn yr Eist. Gen.
, a chyda'i frawd
Alun
bu'n
hyfforddi cwmni drama
‘
Cilie-Crannog
’. Cyhoeddodd yn hydref ei fywyd rai cyfrolau:
Cerddi Isfoel
,
1958
;
Ail gerddi Isfoel a hunangofiant byr
,
1965
;
Hen ŷd y wlad
,
1966
; a cheir peth o'i waith yn
Awen ysgafn y Cilie
,
1976
. Bu f.
1 Chwef. 1968
.
(3)
SIMON BARTHOLOMEUS
(
1894
-
1964
), yr ieuengaf ond un o'r plant,
gweinidog (A), a bardd
;
g. yn y
Cilie
,
5 Gorff. 1894
. Bu'n
forwr
yn ifanc, ond ar ôl
torri ei goesau
wrth syrthio i howld y llong ym mhorthladd
Buenos Aires
a bod am naw mis mewn ysbyty yno, dychwelodd i fferm y
Cilie
. Yna aeth i'r
weinidogaeth
drwy
ysgol diwtorial y Ceinewydd
,
Coleg y Brifysgol
,
Bangor
, a
Choleg Bala-Bangor
. Cafodd radd
B.A.
ar ôl torri ei gwrs pan fu gyda'r
Y.M.C.A.
yn ystod
Rhyfel Byd I
. Bu'n
weinidog
yn eglwysi
Great Mersey Street
,
Lerpwl
,
1922-27
,
Creigfryn
,
Carno
,
1927-32
, a
Peniel
ger
Caerfyrddin
,
1932-62
. Ymddeolodd ac aeth ef a'i briod (pr.
1923
,
Annie
, merch
Mr.
a
Mrs.
David
Jones
,
ysgolfeistr
Glynarthen
) i fyw i
Lynarthen
, lle y bu f.
27 Gorff. 1964
. Yr oedd yn
bregethwr
poblogaidd, a chyfrifid ef yn artist o efengylydd; bu'n
arwain cymanfaoedd canu
pan oedd yn
weinidog
ieuanc.
Hyfforddodd gwmni drama
llwyddiannus iawn ym
Mheniel
, a bu'n
beirniadu actio drama
amryw droeon.
Barddonai
'n gyson o ddyddiau coleg hyd ei farw. Enillodd
goron
Eist. Gen. Wrecsam
,
1933
, gyda phryddest ‘
Rownd yr Horn
’, a
chadair
Eist. Gen. Abergwaun
,
1936
, gydag awdl ‘
Tyddewi
’, a mân wobrau eraill yn yr
Eist. Gen.
Beirniadodd droeon yn y brifwyl ac yr oedd yn
brifardd
yng
Nghorsedd y Beirdd
tan yr enw ‘
SB
’. Cyhoeddodd awdl arbennig iawn ‘
Yr unben
’,
1935
, a ddaethai i frig y gystadleuaeth unwaith, ac ar ôl ei f. cyhoeddwyd ei weithiau barddonol a pheth o'i ryddiaith yn
Cerddi ac ysgrifau S. B. Jones
(
1965
).
Awdur:
Y Parch Gerallt Jones (1907-84), Caerwedros, Ceinewydd.
