HUMPHREYS
,
EDWARD MORGAN
(
1882
-
1955
),
newyddiadurwr, llenor a darlledwr
;
g.
14 Mai 1882
yn
Nyffryn Ardudwy, Meir.
, mab hynaf
John
ac
Elizabeth
Humphreys
. Enwau ei frodyr oedd
Humphrey Llewelyn
a
John Gwilym
. Yr oedd ei fam yn nith i
Edward
Morgan
(
1817
-
1871
;
Bywg.
, 604)
,
Dyffryn
,
pregethwr (MC)
ac
ysgrifennwr
gwreiddiol, ac yn gyfnither i
R.H.
Morgan
(
Bywg.
, 611)
,
Porthaethwy
,
arloeswr llaw-fer yn Gymraeg
. Hen daid iddo oedd
Richard
Humphreys
(
Bywg.
, 375)
,
pregethwr (MC)
ffraeth,
dirwestwr
ac
arloeswr addysg
. Addysgwyd
E.M.
H.
yn ysgolion sir y
Bermo
a
Phorthmadog
. Rhoes ei fryd ar fod yn
gyfreithiwr
a chychwynnodd ar yrfa felly ym
Mhorthmadog
ond oherwydd cyflwr ei iechyd rhoes y gorau iddi a dychwelyd adref i'r
Faeldref
,
Dyffryn Ardudwy
, lle'r oedd ei dad yn
amaethu
. Symudodd y teulu i
Lerpwl
. Yno y dechreuodd y mab
ysgrifennu
ac
ymddiddori mewn newyddiaduraeth
. Ymunodd â'r
Barmouth Advertiser
yn
1904
fel
gohebydd
. Wedi cyfnod byr ar staff un o bapurau
Runcorn
cafodd brofiad o ddilyn cyfarfodydd
Evan
Roberts
y Diwygiwr
(gw. isod)
fel
gohebydd
y
Liverpool Courier
. Ymddangosodd ei argraffiadau hefyd yn
Y Genedl Gymreig
. Daeth yn gyfeillgar â'r
efengylydd
ond ni ddwysbigwyd ef gan wres y diwygiad. Buasai hefyd yn
ohebydd Bangor
i'r
North Wales Observer
o dan olygyddiaeth
William
Eames
. Pan ymunodd
Eames
(gw. uchod)
â staff isolygyddol y
Manchester Guardian
yn
1908
gwahoddwyd
E.M.
H.
i'r swyddfa yng
Nghaernarfon
a daeth yn
olygydd
Y Genedl Gymreig
a'r newyddiadur
Saesneg
. Dyma'r adeg y daeth yn gyfaill i
T. Gwynn
Jones
(
Bywg.
2, 33-4)
a weithiai ar y pryd yn yr un swyddfa. Ysgrifennodd gryn dipyn o farddoniaeth
Saesneg
(gan gynnwys sonedau) ac ambell gerdd yn
Gymraeg
. Ym mis
Ion. 1908
etholwyd ef yn
llywydd
Cymdeithas Fabian Caernarfon
. Cafodd gyfnod byr fel
golygydd
Cymru
ac ar ddau achlysur eisteddai yng
nghadair olygyddol
Y Goleuad
. Dychwelodd at
Y Genedl
yn
1918
gan barhau'r cysylltiad hyd
1930
pan ymddiswyddodd a mynd yn
ysgrifennwr annibynnol
. Cyfrannodd erthyglau rheolaidd i'r
Liverpool Daily Post
o dan y ffugenw ‘
Celt
’ o
1919
ac yn
1927
daeth yn
ohebydd arbennig
y
Manchester Guardian
gan gyfrannu'n ddi-fwlch adroddiadau am yr
Eist. Gen.
a materion eraill yn ymwneud â
Chymru
. Yr oedd yn
eisteddfodwr
selog ac ni chollodd yr un brifwyl
rhwng 1919 ac 1953
. Buan yr enillodd ei blwyf fel
darlledwr
ar bwys ei ddawn ymadrodd a'i lais soniarus. Er gwaethaf iechyd bregus yr oedd yn weithiwr diwyd a threfnus a chyfrannodd nifer o erthyglau i'r
Bywg.
Ef a ddarganfu ddawn storïol
W.J.
Griffith
,
Henllys Fawr
(
Bywg.
, 282-3)
.
Rhwng 1939 ac 1949
bu'n
swyddog gweinyddol cynorthwyol
gyda'r
Pwyllgor Amaethyddol
yn
sir Gaernarfon
. Yn ei oriau hamdden fe barhâi i
lenydda
a
darlithio
. Bu'n
diwtor
Addysg y Gweithwyr
. Derbyniodd radd
M.A. (Cymru) er anrh.
yn
1927
a'r
O.B.E.
yn
1953
. Yr oedd yn un o
is-lywyddion
Anrh. Gymd. y Cymm.
, yn
aelod o banel Cymru
o'r
Cyngor Prydeinig
ac o'r
Royal Cambrian Academy of Art
. Nid oedd yn amlwg yng nghylchoedd cyfundebol
Eglwys Bresbyteraidd Cymru
ond fe roddai bwys mawr ar urddas y
pulpud a chas ganddo oedd anhrefnusrwydd. Yn
Engedi
,
Caernarfon
, yr oedd yn aelod, a daeth yn ffigur adnabyddus yn y dref oherwydd yr olwg urddasol a oedd arno. Yr oedd yn
gwmnïwr diddan
ac yn
ddarllenwr
eang. Pr.
Annie
Evans
, merch
E.J.
Evans
,
cynweinidog
eglwys Bresbyteraidd Gymraeg Walton Park
,
Lerpwl
. Ni bu ganddynt blant. Enillodd gyfeillgarwch rhai o flaenorwyr y genedl ac yr oedd gan
D.
Lloyd George
(
Bywg.
2, 39-40)
feddwl uchel o'i farn. Mwynhaodd
R.T.
Jenkins
(gw. isod)
‘chwarter canrif o gyfeillgarwch pur’ ag ef.
Yr oedd yn un o
arloeswyr y nofel ddirgelwch yn y Gymraeg
a meddai ar y ddawn i lunio erthyglau bywgraffiadol craff. Cyhoeddodd
Dirgelwch yr anialwch
(
1911
),
Rhwng rhyfeloedd
(d.d.);
Yr etifedd coll
(d.d.);
Y llaw gudd
(
1924
);
Cymru a'r wasg
(
1924
);
Dirgelwch Gallt y Ffrwd
(
1938
);
Detholiad o lythyrau'r hen ffarmwr
(
1939
);
D. Lloyd George
(
1943
);
Ceulan y Llyn du
(
1944
);
Y wasg yng Nghymru
(
1945
);
Gwŷr enwog gynt
, 1 (
1950
);
Profiadau golygydd
(
1950
);
Gwŷr enwog gynt
, 2 (
1953
); a
Gorse glen
(cyf. o
Cwm Eithin
Hugh
Evans
,
1948
). Gŵr annibynnol ydoedd a brwydr ddiorffwys ag afiechyd fu ei fywyd. Ysgrifennai'n gyflym a chryno yn
Gymraeg
a
Saesneg
. Fel y sylwodd
John Eilian
amdano, ‘
cariad cywir cynnes at y wlad hen y gallai ei synhwyrau ei hamgyffred-cyffro
Eryri
, hedd
Meirionnnydd
a sŵn y gorllewinfôr
’, dyna oedd gwladgarwch iddo. Bu f.
11 Meh. 1955
yng
Nghaernarfon
. Un arall o'i gyfeillion a weinyddai yn ei gynhebrwng, sef
D. Tecwyn
Evans
(gw. uchod)
. Claddwyd ei weddillion ym mynwent y dref.
Llyfryddiaeth:
-
Y Genedl
,
23 Mai 1905
,
21 Ion. 1908
,
19 Ion. a 9 Chwef. 1925
;
-
Baner ac Amserau Cymru
,
15 Meh. 1955
;
-
Y Cymro
,
16 Meh. 1955
;
-
Yr Herald Cymraeg (a'r Genedl)
,
13 Meh. 1955
;
-
The Times
,
-
Manchester Guardian
,
-
The Liverpool Daily Post
;
-
Y Traethodydd
,
Hyd. 1955
;
-
Y Genhinen
,
1954-5
,
1962-3
;
-
Y Llenor
, 10,
1931
;
-
Llawysgrifau E. Morgan Humphreys yng Ngholeg
Prifysgol Gogledd Cymru
yng Ngholeg y Brifysgol, Bangor, rhifau 15747-65;
-
gwybodaeth gan
R. Maldwyn Thomas
.
Awdur:
Gwilym Arthur Jones, (1925-98), Bangor
