DAVIES
,
LEWIS
;
1863
-
1951
),
nofelydd, hanesydd lleol
;
g. yn
Tramway
,
Hirwaun
,
Aberdâr, Morg.
,
18 Mai 1863
, yn blentyn ieuangaf
Lewis
ac
Amy
Davies
. Yr oedd ei dad yn
ffeinar (‘refiner’)
yng
ngwaith haearn Crawshay
ar
Hirwaun
. Addysgwyd y mab yn
ysgol elfennol Penderyn
nes iddo aeddfedu yn
ddisgybl athro
. Enillodd
ysgoloriaeth
i'r
Coleg Normal
,
Bangor
, lle y bu'n fyfyriwr am ddwy fl. (
1881-82
). Bu'n
ysgolfeistr
ym
Mhenderyn
o
1884 hyd 1886
ac yna symudodd i'r
Cymer
yn
Nyffryn Afan
, lle y bu'n
ysgolfeistr
hyd ei ymddeoliad yn
1926
. Pr.
Celia
Lewis
o
Ben-y-pownd
,
Cwm Taf
yn
1886
. Bu'n
ddiacon
(am 60 ml.),
ysgrifennydd
(am 50 ml.) ac yn
arweinydd y gân
ac
organydd
eglwys (A) Hebron
y Cymer
. Bu'n
gadeirydd
cyngor dosbarth Glyncorrwg
, yn
ynad heddwch
ac yn
gadeirydd mainc ynadon y plant
yn
Aberafan
, yn
arweinydd seindorf
drum and fife
yn
y Cymer
ac yng
Nghwm-parc
ac yn
arweinydd
côr meibion Blaenau Afan
. Ef oedd
cyfansoddwr
y dôn adnabyddus ‘
Cymer
’.
Beirniadodd mewn cannoedd o eisteddfodau lleol ar ganu, adrodd, traethodau a barddoniaeth
a hefyd yn yr
Eist. Gen.
Darlithiodd yn helaeth ar destunau llenyddol a cherddorol a hanesyddol
a bu'n
hyfforddwr ar y cynganeddion
am lawer blwyddyn yn
Ysgol Haf Llanwrtyd
. Perthynai i genhedlaeth enwog o ysgolfeistri Cymraeg llengar a cherddgar. Enillodd tua 30 o wobrau yn yr
Eist. Gen.
am storïau, nofelau i blant, traethodau hanesyddol a daearyddol, nofelau hanes &c. Ei wobr fawr olaf oedd am nofel yn
Eist. Gen. Dolgellau
yn
1949
, ac yntau yn 86 oed, yn fusgrell ac yn
ddall mewn un llygad
. Yr oedd yn ail i
D. Rhys
Phillips
yn
Eist. Gen. Castell-nedd
,
1918
, am draethawd ar hanes
Cwm Nedd
. Ef oedd y colofnydd ‘
Eryr Craig y Llyn
’ yn
Y Brython
a bu'n
ohebydd cyson i bapurau'r De
, yn genedlaethol ac yn lleol.
Enillodd amryw gadeiriau am farddoniaeth mewn eisteddfodau lleol
. Yr oedd yn
awdurdod ar dribannau Morgannwg
, ac fe rannodd y wobr am gasgliad gwych ohonynt yn
Eist. Gen. Pen-y-bont ar Ogwr
,
1948
, ac yntau yn 85 oed. Ef oedd yr awdurdod ar hanes plwyf
Penderyn
, ac yr oedd ganddo ysgrifau hanesyddol ar
ddyffryn Afan
,
Glyncorrwg
,
Margam
,
Blaen-gwrach
,
Mynachlog Nedd
,
Morgannwg
, &c. Cyhoeddodd
Radnorshire
(
Cambridge University Press
, ‘County Series’),
Outlines of the history of the Afan districts
,
Ystorïau Siluria
,
Bargodion hanes
a 4 nofel antur-
Lewsyn yr heliwr
,
Daff Owen
,
Y Geilwad bach
a
Wat Emwnt
. Erys nifer o'i weithiau heb eu cyhoeddi.
Bu f.
18 Mai 1951
ac fe'i claddwyd ym mynwent gyhoeddus
Cymer-Afan
. Dadorchuddiwyd cofeb iddo yng
nghapel Hebron
, y
Cymer
, yn ymyl cofeb i'w hen gyfaill,
Syr
William
Jenkins
.
Llyfryddiaeth:
-
Brinley Richards
,
Hamddena
, Abertawe, 1972
(
1972
).
Awdur:
Brinley Richards (1904-81), Maesteg
