Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

WILLIAMS (TEULU) o Gochwillan , disgynyddion o'r un gwraidd â Griffith o'r Penrhyn .

ROBIN AP , brawd Gwilym ap Griffith , y gŵr a osododd sylfeini ffyniant teulu'r Penrhyn (gw. Griffith o'r Penrhyn uchod ), oedd sylfaenydd y teulu. Hwyrach i Robin ymsefydlu ym Modfeio mor gynnar â 1389 . Priododd (1) Angharad , merch Rhys ap Griffith , a (2) Lowri , merch Grono ab Ifan . Bu'n cynorthwyo Owain Glyndŵr ar ddechrau ei wrthryfel, ond erbyn 1408 yr oedd wedi cefnu arno, oherwydd yn y flwyddyn honno, ceir ef yn un o swyddogion y goron yn sir Gaernarfon . Yr oedd yn fyw yn 1443 a bu f., yn ôl pob tebyg, c. 1445 . ( J. R. Jones , ‘ The development of the Penrhyn estate to 1431 ’, traethawd gradd M.A. , Prifysgol Cymru , heb ei gyhoeddi; Min. Acc., 1153/5 ; Griffith , Pedigrees , 186). Priododd ei fab o'r briodas gyntaf,

G RIFFITH (bu f. c. 1475 ), Fallt , ferch Griffith Derwas ap Meurig o Nannau (gw. NANNAU , T EULU ; Bywg. , 640) . Dienyddiwyd hanner brawd iddo, Thomas , yng Nghonwy yn 1468 , gan William Herbert , iarll Penfro ( Bywg. , 333) , fel Lancastriad . Ymddengys i Riffith ei hun ddilyn esiampl ei berthnasau o'r Penrhyn mewn hyblygrwydd. Nodir ef yn gyson fel swyddog brenhinol a ffermwr tan y goron yn sir Gaernarfon o 1459 i 1475 , ac yn 1466 yr oedd yn aelod o gomisiwn a benodwyd i archwilio adroddiadau fod cyllidau heb eu talu o Fôn a sir Gaernarfon er esgyniad Edward IV , ( Hist. Gwydir Family , arg. 1927 , 19; Min. Acc., 1180/1-1181/5 ; Cal. Pat. Rolls, 1461-7, 529 ). Yr oedd ei fab,

WILLIAM AP (bu f. c. 1500 ), yn bleidiol iawn i'r Tuduriaid . Priododd Angharad ferch Dafydd ab Ifan ab Einion ( Bywg. , 88) , a gadwodd Harlech ar ran y Lancastriaid rhwng c. 1460 a 1468 . Dywedir iddo ddyfod â thrwp o wŷr meirch i gynorthwyo Harri Richmond ym mrwydr Bosworth . Penodwyd ef yn siryf sir Gaernarfon am ei oes yn 1485 , a derbyniodd fraint dinasyddiaeth yn 1486 . Bu f., yn ôl pob tebyg, yn 1500 ( Breese , Kalendars , 50; Cal. Pat. Rolls., 1485-94 , 55). Ei fab,

WILLIAM , oedd y cyntaf o'r teulu i fabwysiadu'r cyfenw WILLIAMS . Priododd ef Lowri , merch Henry Salesbury o Lanrhaeadr , ac fe'i ceir yn ei ddisgrifio'i hun fel hen ŵr cyn 1559 . Yr oedd yn un o'r comisiynwyr a benodwyd yn 1535 i archwilio ynglŷn â degymau ac eiddo ysbrydol yn esgobaethau Bangor a Llanelwy . Yr oedd yn siryf sir Gaernarfon yn 1542 , 1547 a 1553 . Gwnaeth ei ewyllys ar 24 Meh. 1558 a phrofwyd hi 3 Meh. 1559 . (Ei drydydd mab, Thomas , oedd sylfaenydd teulu Williams y Faenol . Gw. Griffith , Pedigrees , 190). Priododd ei fab hynaf,

WILLIAM WILLIAMS , Dorothy , merch Syr William Griffith o'r Penrhyn . Ymddengys iddo farw o flaen ei dad, oherwydd profwyd ei ewyllys 14 Mai 1557 . Rhaid felly mai'r tad, ac nid y mab, oedd y William Williams a etholwyd yn aelod seneddol dros sir Gaernarfon yn 1558 . Sylfaenwyd teuluoedd o beth bri gan ddau fab ieuaf William (Wynn) Williams — ARTHUR , cyndad teulu Williams o Feillionydd , ac EDMUND WILLIAMS o Gonwy , tad John Williams , archesgob Efrog ( Bywg. , 982-3) ( Cal. Wynn Papers , 30; llsgrau'r Penrhyn 63 ; Breese , Kalendars , 51; L. and P. Henry VIII, viii, rhif 149 (66a 67); Williams , Parl. Hist. of Wales , 58; llsgr. Peniarth 289 . Y mae'r dyddiadau a roddir yn Griffith , Pedigrees , 186 yn anghywir). Disgynnodd yr ystad i

WILLIAM , mab hynaf William (Wynn) Williams , a'i daliodd hyd ei farw yn 1612 . Priododd (1) Agnes , merch John ap Meredith o Wydir (gw. erthygl ar WYNN (T EULU ), Gwydir , Bywg. , 1031-2) , a (2) c. 1569 , Barbara , merch George Lumley , mab John , Arglwydd Lumley , a gweddw Humphrey Llwyd , yr hynafiaethydd ( Bywg. , 560-1) . Yr oedd yn siryf sir Gaernarfon yn 1571 a 1592 , a sir Drefaldwyn yn 1589 a 1596 ( Breese , Kalendars , 51 a 53; Lloyd , Sheriffs of Montgomeryshire , 232 a 269). Dywedir yn gyffredin i'w fab o'r briodas gyntaf, OWEN WILLIAMS , gael ei ddietifeddu, ac i'w fab o'r ail briodas, HENRY WILLIAMS , gael ei wneud yn aer. Nid yw'r ffeithiau cywir mor syml â hyn. Ar ryw ddyddiad anhysbys, trosglwyddasai William Williams ei ystad i Owen Williams , gan gyfyngu'r etifeddiaeth i etifeddion gwryw, ond bu Owen farw cyn 1590 , gan adael merch yn unig, sef Dorothy , a briododd Henry Needham o Thornsett , sir Derby ( Edwards , Star Chamb. Procs. , 152 a 155). Yn 1590 , trosglwyddodd William Williams ei diroedd mewn ymddiriedaeth ar ran ei ail wraig, Barbara , a'u mab, Henry Williams . Disgrifir yr ystadau fel yn gorwedd ym Môn , ac yn siroedd Caernarfon , Meirionnydd , Trefaldwyn , Amwythig a Chaer ( llsgrau'r Penrhyn 77 ; am ei fuddiannau yng Nghroesoswallt gw. E. G. Jones , Exchequer Procs. , 345). Fel canlyniad i'r cam hwn, bu cyngaws rhyngddo ef a'i wyres o'r briodas gyntaf yn y Cwrt Gward ( Cal. S.P. Dom. , 1603-10 , 642). Yr oedd wrth natur yn chwannog i gyfreithia, ac nid oes amheuaeth na ddioddefodd yr ystad o'r herwydd. Ymddengys iddo gynnal cweryl â'i berthynas, John Wynn o Wydir (gw. WYNN GWYDIR (T EULU ) ( Bywg. , 1031-2) , drwy ei oes. Yn 1592 cyrhaeddodd y cweryl ei uchafbwynt pan gyhuddwyd Wynn gan Williams , yn llys Siambr y Seren , o'i daro mewn cyfarfod ynadon yn eglwys Conwy . Dirwywyd Wynn am y trosedd hwn ( Cal. Wynn. Papers , 114, 132, 134, 727; Clenennau L. and P. , 45, 46, 48; Edwards , Star Chamb. Procs. , 37, 38; Cal. S.P. Dom. , 1603-10 , 456). Dug Williams achosion yn llys Siambr y Seren yn erbyn Syr Richard Bulkeley o Fiwmares (gw. tan BULKELEY ; Bywg. , 51-2 ) ac amryw unigolion o siroedd Caernarfon a Threfaldwyn ( Edwards , Star Chamb. Procs. , 37, 38; E. G. Jones , Exchequer Procs. , 345). Bu cweryl rhyngddo hefyd a'i berthynas, Syr Rhys Griffith o'r Penrhyn , a'i fab, Pirs Griffith ( Bywg. , 278 a'r erthygl, Griffith o'r Penrhyn , uchod ; llsgrau. Penrhyn 239-41, 245-7, 249 ). Yr oedd yn un o'r nifer mawr o ysgwieriaid Cymreig a fenthycodd arian oddi wrth Syr Thomas Myddelton , ac yr oedd yn morgeisio tiroedd yn 1612 . Dinoddwyd ef am ei ddyledion, yn ôl pob tebyg, a rhoddwyd ei eiddo i Dr. John Craig , meddyg y brenin , a ddaeth i delerau â'r aer, Henry Williams , yn ddiweddarach (gw. isod). Bu f. Chwef. 1612 (gw. yr erthygl ar Myddelton , Bywg. , 635 ; Cylch. Ll.G.C. , i, 85; llsgrau'r Penrhyn 276 ; T. I. J. Jones , Exchequer Procs., James I , 51-3; Cal. S. P. Dom. , 1611-18 , 132). Pr.

Henry Williams (g. c. 1570 ) Jane , merch Thomas Salusbury o Ddinbych , trydydd mab Syr John Salusbury o Lewenni . Ymddengys fod iddo ran yng nghwerylon ei dad o'i ieuenctid. Yn 1587 cyhuddwyd ef yng nghwrt y Sesiwn Fawr dros sir Gaernarfon o derfysg a thresmasiad ar diroedd ym meddiant Pirs Griffith o'r Penrhyn ( Bywg. , 278) . Yn union ar ôl marw ei dad ym mis Chwef. 1612 , addawodd werthu Cochwillan a thiroedd yn sir Gaernarfon i Syr William Herbert o sir Drefaldwyn am £1,000 er mwyn talu ei ddyledion. Ymddengys i'r arwerthiad gael ei rwystro oherwydd i Henry Needham , ar ran ei fab gan Dorothy Williams , wrthod trosglwyddo hawl ei wraig i ran o'r ystad. Yr oedd Henry Williams yn morgeisio tiroedd yn y Creuddyn yn 1613 , a threthwyd ei adnoddau ymhellach gan gyfres o achosion cymhleth rhyngddo a Henry Needham . Ymddengys iddo fod yn garcharor oherwydd ei ddyledion rhwng 1616 a 1618 . Drwy ryw ffordd ddirgel prynwyd Cochwillan a'r tiroedd yn Sir Gaernarfon gan John Williams ( 1582 - 1650 ; Bywg. , 982) , cefnder Henry Williams , c. 1620 . Daeth ystad y Penrhyn i feddiant John Williams tua'r un adeg. Ond, cyn hwyred â 1674 , gwerthodd John Williams o Ystumcolwyn , sir Drefaldwyn , ŵyr Henry Williams , ddaliad ym Modfeio i Syr Robert Williams o'r Penrhyn (gw. isod), y darn olaf, yn ôl pob tebyg, o'r ystad ( llsgrau'r Penrhyn 101, 244, 274-6, 460 ; Cal. Wynn Papers , 988; Edwards , Star Chamb. Procs. , 152, 155, 156; Smith , Cal. Salusbury Corr. , 217; T. I. J. Jones , Exchequer Procs., James I , 279; Griffith , Pedigrees , 186).

Pan fu'r archesgob John Williams farw yn 1650 , etifeddwyd yr ystadau unedig gan ei nai,

GRIFFITH WILLIAMS (bu f. 1663 ), mab Robert Williams o Gonwy (bu f. cyn 1613 ; gw. llsgrau'r Penrhyn 420 ; am anawsterau ynglŷn â'i etifeddiaeth gw. Cal. Wynn Papers , 1943-6, 1997, 1999, 2001, 2003, 2017-9, 2025-6). Derbyniwyd ef yn aelod o Lincoln's Inn , Chwef. 1624 . Priododd Wen , merch Hugh (Gwyn) Bodwrda , cytundeb a gryfhawyd yn y genhedlaeth nesaf drwy briodas eu merch, Catherine , â'i chefnder John , ŵyr Hugh Gwyn Bodwrda . Yn 1641 , fel dirprwy islyngesydd gogledd Cymru , danfonodd adroddiad iddo glywed am gynllwyn ymhlith reciwsantiaid y Creuddyn i gymryd meddiant o Gonwy . Yn ystod y Rhyfel Cartref a'r Werin lywodraeth dilynodd, fel rheol, arweiniad ei ewythr. Yr oedd yn siryf sir Gaernarfon yn 1651 a 1662 . Gwnaed ef yn farwnig gan Gromwell yn 1658 , a chan Siarl II yn 1661 . Bu f. yn 1663 ( Breese , Kalendars , 55, 56; erthyglau Bodwrda , a Puw (teulu) o'r Penrhyn Creuddyn ; Cal. Wynn. Papers , 1695 ; G.E.C. , Complete Baronetage , iii, 6, 212). Priododd ei fab,

Syr ROBERT WILLIAMS ( c. 1627 - 1680 ), yr ail farwnig , (1) yn 1652 , Jane , merch Syr John Glynne o Benarlâg (gw. GLYNNE (T EULU ), Penarlâg , Bywg. , 263-4) . Adlewyrchid ei syniadau gwleidyddol gan y briodas hon a'u cryfhau. Etholwyd ef a'i dad-yng-nghyfraith yn aelodau seneddol dros sir Gaernarfon yn 1656 , ac yn 1658 etholwyd ef dros Gaernarfon . Yr oedd yn siryf sir Gaernarfon yn 1670 . Pr. (2) yn 1671 , Frances , gweddw'r Cyrnol Whyte o'r Brodordy , Biwmares , merch Syr Edward Barkham , barwnig ( Cal. Wynn Papers , 1982, 2121; llsgrau'r Penrhyn 430 ; Williams , Parl. Hist. of Wales , 61; G.E.C. , Complete Baronetage , iii, 213; Breese , Kalendars , 56). Dilynwyd ef gan ei ddau fab, Syr JOHN WILLIAMS (bu f. 1682 ), 3ydd barwnig , a Syr GRIFFITH WILLIAMS (bu f. 1684 ), 4ydd barwnig , a fu farw yn ddietifedd, Hugh Williams o'r Marl , trydydd mab Syr Griffith Williams , y barwnig cyntaf (gw. WILLIAMS o'r MARL , Bywg. , 962-3) oedd y barwnig nesaf. Daeth y Penrhyn a Chochwillan i feddiant Frances , merch hynaf Syr Robert Williams , a'u gadawodd, yn ei thro, i'w dwy chwaer fel cyd-etifeddesau, sef (1) Anne , a briododd Thomas Warburton o Winnington , sir Gaer , a (2) Gwen , a briododd Syr Walter Yonge o Escot yn Nyfnaint . Rhwng 1765 a 1785 llwyddodd Richard Pennant , drwy briodas a phryniant, i ail uno dau hanner yr ystad. (gw. yr erthygl, PENNANT (Teulu), Bywg. , 700) .

Llyfryddiaeth:

Dynodir y ffynonellau yng nghorff yr erthygl.

Awdur:

Yr Athro Glyn Roberts, M.A., (1904-1962), Bangor