TOMAS ab IEUAN ap RHYS
(
Bywg.
, 915
Ychwaneger — bu f.
1617
.
Atodiadau a chywiriadau:
TOMAS ab IEUAN ap RHYS
(
c.
1510
—
c.
1560
),
cwndidwr
,
ŵyr
Rhys Brydydd
[q.v.]
a chefnder
Lewis
Morgannwg
[q.v.]
. Er mai
Tir Iarll
ydoedd cartref cysefin y teulu barddol hwn, ac er mai yn
Llanharan
y trigai
Rhys Brydydd
, eto dywedir yn
Llanover MS. E4
(a ysgrifennwyd
c.
1613-4
) mai yn
Llandudwg
y cartrefai
Tomas ab Ieuan ap Rhys
. Er hynny, yr oedd cysylltiad agos rhyngddo ef ac aelodau eraill y teulu a
Llangynwyd
. Ychydig a wyddom am ei fywyd. Dywaid yn un o'i gwndidau iddo gael ei garcharu yn
Nhre Gynffig
, ac mewn un arall disgrifir ei wraig yn ei yrru i hel hadyd yn y
Fro
. Canai cyn cau'r mynachlogydd, canys y mae ganddo gwndid yn moli
abaty Margam
. Tybir weithiau ei fod yn fyw yn
1584
, ond ni chawn gerdd o'i waith y gellir profi ei chanu wedi
tua 1560
. Er ei fod yn perthyn i deulu o
benceirddiaid
enwog, nid oedd ef yn feistr ar yr hen ddysg farddol, fel y prawf ei gywydd i'r Grog yn
Llangynwyd
. Yn hytrach, mynnodd ef ganu ar fesurau'r ‘glêr,’ gan ddilyn eu harddull hwy, ac felly y mae ei iaith yn llawn o'r gwallau hynny a gondemnid gan y penceirddiaid. Eto,
bardd
wrth ei grefft ydoedd, a defnyddiodd y mesurau hynny nid yn unig wrth
ganu cerddi duwiol
, ond hefyd wrth
foli boneddigion
ac wrth
ganu marwnadau
. Ceir ganddo hefyd
ddaroganau
, ac felly enillodd enw iddo ei hun ym
Morgannwg
fel
proffwyd
. Diau mai'r traddodiad hwn a barodd i
‘
Iolo Morganwg
’
lunio cynifer o straeon rhyfedd amdano. Ailadroddwyd y straeon ffug hyn yn llyfrau'r ganrif ddiwethaf. Canwyd ei farwnad gan ei gyfaill,
Hopcyn Tomas
Phylip
. Cyhoeddwyd y rhan fwyaf o'i waith yn
Hen Gwndidau
,
1910
.
Llyfryddiaeth:
-
Hopkin-James
a
T. C. Evans
,
Hen Gwndidau, Carolau, a Chywyddau
,
1910
,
1910
, ix-liv, 1-51, 282-3;
-
G. J. Williams
,
Traddodiad Llenyddol Morgannwg
,
1948
,
1948
, 110-43.
Awdur:
Athro-Emeritus Griffith John Williams, M.A., (1892-1963),
Gwaelod-y-garth, Caerdydd
