THOMAS
,
OLIVER
(
1598
-
1653?
;
D.W.B.
, 1150),
clerigwr Piwritanaidd ac awdur
.
Ceir dau ŵr cyfoes o'r enw hwn yn raddedigion o
Rydychen
ac yn frodorion o
sir Drefaldwyn
, ond ymddengys yn sicr mai'r ‘bonheddwr’ a gofrestrwyd yn
Hart Hall
(
coleg Hertford
yn awr) yn
Nhach. 1616
, yn 18 oed, ac a raddiodd yn
B.A.
(
1620
), ac
M.A.
(
1628
), yw'r gŵr sydd a wnelom ni ag ef. Daliai'r gŵr arall fywoliaethau yn
sir Benfro
, ond â gororau
gogledd ddwyreiniol Cymru
y cysylltid gwrthrych yr ysgrif hon
drwy gydol ei yrfa. Ceir yr ychydig a wyddys am ei yrfa yng nghyfrolau
Thomas
Richards
,
Puritan Movement in Wales
a
Religious Developments in Wales
. Yn
1629
yr oedd yn
Wrecsam
, lle y clywodd
Arise
Evans
ef yn
pregethu
. Yn
1647
ceir
Oliver
Thomas
o
Groesoswallt
yn cynorthwyo
Rowland
Nevett
yn swydd
Salop
, ac yn cael ei gyfrif yn addas i fod ‘in Second Classis in
Salop
’. Yr oedd yn un o'r cymeradwywyr tan
Ddeddf Taenu'r Efengyl yng Nghymru
,
Chwef. 1649/50
, a rhywbryd
cyn 14 Mai 1650
cafodd fywoliaeth
Llanrhaeadr-ym-Mochnant
. Bu yno hyd
1653
. Dywed
Dr.
Richards
iddo farw, yn ôl pob tebyg, yn y flwyddyn honno, ond yn bendant rywbryd
cyn Ebrill 1657
. Dywed
Anthony
Wood
mai yn
Felton
,
swydd Salop
, y bu f.
Ef oedd
awdur
Catechism
(gydag
Evan
Roberts
, q.v. uchod
,
1640
, a
Drych i dri math o bobl
,
c
. 1647
(ail argraffwyd gan
Stephen
Hughes
(
Bywg.
, 369)
yn y gyfrol gyfansawdd,
Tryssor i'r Cymru
,
1677
). Gellir yn hyderus briodoli iddo hefyd,
Car – wr y Cymru
, a gyhoeddwyd yn ddienw yn
1630
(sawl argraffiad hyd at
1766
), catecism o ddeuddeng tudalen i blant, a'r gyfrol fwy o lawer,
Car – wr y Cymru
,
1631
(ail argraffwyd gan
Stephen
Hughes
yn ei
Cyfarwydd-deb i'r Anghyfarwydd
,
1677
), a argraffwyd o'r newydd gan
Brifysgol Cymru
yn
1930
. Priodolir y gyfrol hon iddo gan
Anthony
Wood
(
Athenae
, arg.
1691
, i, 860), ar sail tystiolaeth un o gyfoedion
Thomas
, sef
Michael
Roberts
a fu f.
1679
(
Bywg.
, 819)
, gan
Stephen
Hughes
yn
Tryssor
(
1677
), a chan
Moses
Williams
(
Bywg.
, 996)
yn ei restr o lyfrau printiedig Cymraeg (
1717
). Yr oedd rhyddiaith Gymraeg
Oliver
Thomas
yn odidog.
Llyfryddiaeth:
-
Wood
,
Athenae Oxonienses
, 1813–20
;
-
T. Richards
, op. cit. (mynegion);
-
J. Ballinger
, rhagymadrodd i arg.
1930
o
Car-wr y Cymru. Yn annog ei genedl annwyl
a'i gyd-wladwyr er mwyn Crist a'u heneidiau i chwilio yr
Ysgrythyrau yn ol gorchymyn Crist.
Adargraffiad [o'r
gyfrol wreiddiol, 1631] gyda rhagymadrodd gan Syr John
Ballinger, Caerdydd, 1930
, ond noder y feirniadaeth gan
G. J. Williams
yn
Y Llenor
,
1930
, 251-2;
-
Journal of the Welsh Bibliographical
Society
, iv, 262-5.
Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor
