Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

SALUSBURY , SALESBURY (TEULU), Y Rug a Bachymbyd ( Bywg. , 845); Sylfaenwyd y teulu hwn ym Machymbyd , rhwng Rhuthun a Dinbych , yn niwedd y 15fed g. gan JOHN SALUSBURY , pedwerydd mab Thomas Salusbury o Leweni (bu f. 1490 — gw. yr ysgrif ar Salbriaid Lleweni a Bachygraig uchod ). Daeth Y Rug i'w feddiant trwy briodas PIERS SALUSBURY , mab hynaf John , â Margaret Wen , merch ac aeres Ieuan ap Hywel ap Rhys , arglwydd Y Rug ger Corwen , Meirionnydd . Y Rug a ddaeth y pwysicaf o'r ddwy gangen, er mai yn sir Ddinbych , o amgylch Rhuthun , y gorweddai y rhan helaethaf erioed o stadau'r teulu. Dylir nodi mai'r sillafiad ‘ Salesbury ’ a fabwysiadwyd gan y gangen hon o'r Salbriaid , ac mai anaml y defnyddid yr un arall ganddi trwy gydol y 16eg a'r 17eg g. o leiaf. Yr hynaf o saith mab Piers oedd ROBERT SALUSBURY , siryf sir Feirionnydd yn 1544 a 1549 a sir Ddinbych yn 1546 ; priododd Catrin , merch John ap Madog o Fodfel yn Llŷn . Dilynwyd ef gan ei fab, JOHN SALUSBURY , a fu'n aelod seneddol tros sir Feirionnydd yn 1553 ac yn siryf y sir honno yn 1559 a 1578 . Ychwanegodd John at y stâd trwy brynu arglwyddiaeth Glyndyfrdwy gan William , arglwydd Graye de Wilton , a John Banester , a'i cafodd gan y Goron yn 1552 . Priododd ef Elisabeth , merch ei gâr, Syr John Salusbury , Lleweni ( siambrlen Gwynedd ; Bywg. , 844) , a bu f. yn 1580 gan adael ei diroedd i'w fab hynaf, Syr ROBERT SALUSBURY (bu f. 1599 ) a briododd Elinor , merch Syr Henry Bagnall , Plas Newydd , Môn , ac a fu'n aelod seneddol tros sir Ddinbych 1586-7 a sir Feirionnydd 1588-9 . Aeth i Iwerddon yn gapten yn y fyddin Seisnig , ac urddwyd ef yn farchog yno yn 1593 gan yr Arglwydd Ddirprwy . Ymladdodd ei frawd, y capten JOHN SALUSBURY , a'i gâr, y capten Owen Salusbury , Holt (gw. hefyd yr ysgrif ar Salbriaid Lleweni a Bachygraig ) fel gwirfoddolwyr yn y rhyfeloedd ar y Cyfandir ; buont â llaw yng nghynllwynion bradwrus Syr William Stanley yn 1586 a 1587 a gwasanaethent am dymor ym myddin Sbaen . Yn ddiweddarach, tua 1596 , daeth y ddau i gyswllt agos ag iarll Essex ; aethant gydag ef ar ei ymgyrch yn erbyn Cadiz y flwyddyn honno, a'i ddilyn i Iwerddon , drachefn, yn 1599 , ac yr oeddynt ymhlith yr amlycaf o gynorthwywyr yr iarll yn ei gynnig gorffwyll ym mis Chwef. 1600/1601 i gyhoeddi gwrthryfel yn erbyn gweinidogion y frenhines . Lladdwyd Owen Salusbury yn ystod yr helynt, ond wedi tymor byr yng ngharchar a thalu dirwy o £400, rhyddhawyd y capten John Salusbury cyn mis Medi 1601 .

Bu f. Syr Robert Salusbury yn 1599 , ac ar farw ei fab, JOHN SALUSBURY , yn ddi-blant yn 1608 , etifeddwyd y stâd gan ewythr y llanc, y capten John Salusbury . Bu f. yntau hefyd yn ddi-blant ymhen tair blynedd yn 1611 , ac fe'i dilynwyd gan frawd arall, WILLIAM SALUSBURY (a adwaenid yn ddiweddarach fel ‘ Hen Hosanau Gleision '). Gwariasai Syr Robert a'r capten yn bur afradlon yn ystod y 30 mlynedd y buasai'r stadau yn eu meddiant, a phan ddaeth William i'w hetifeddu fe'u cafodd wedi'u morgeisio'n drwm. Ymhen 30 mlynedd arall o lafur caled ac o fyw'n gynnil yr oedd wedi talu'r cwbl o'i ddyledion, wedi adfer ei dreftadaeth ac ychwanegu ati hyd yn oed. Yna, o achos cweryl ffyrnig â'i fab hynaf, OWEN SALUSBURY , ynghylch priodas hwnnw â Mary , merch Gabriel Goodman o Abenbury , protonoter gogledd Cymru , holltodd William ei stadau'n ddwy ran, gan roi'r Rug a thiroedd sir Feirionnydd i Owen a Bachymbyd a thiroedd sir Ddinbych i'w ail fab, Charles . Yr oedd William yn un o bleidwyr selocaf y brenin yn y Rhyfel Cartref ; atgyweiriodd gastell Dinbych ar ei gost ei hun yn 1643 , ac er ei fod mewn oedran teg, ei amddiffyn yn gadarn yn erbyn byddin y Senedd . Nid cyn 26 Hyd. 1646 , wedi deufis o warchae ac ar orchymyn yn llaw'r brenin ei hun, y cytunodd i ildio'r castell i'r cadfridog Mytton . Bu'n aelod seneddol tros sir Feirionnydd 1620-22 a phriododd Dorothy , merch Owen Vaughan o Lwydiarth ; bu f. yn 1660 . Ymddiddorai mewn llenyddiaeth fel y dengys ei gopi o benillion y Ficer Prichard ac eraill yn llsgr. Llanstephan 37 , a phrydyddai ei hun. Anwadal fu rhawd Owen Salusbury , y mab hynaf, yn ystod y Rhyfel Cartref ; yr oedd yn siryf Meirionnydd 1647-8 a bu f. 17 Ion. 1657/8 gan adael stâd Y Rug i'w fab hynaf, WILLIAM SALUSBURY , a fu'n siryf Meirionnydd 1661-2 ac a fu f. yn 1677 . Dilynwyd ef yn ei dro gan ei fab, OWEN SALUSBURY , a droes yn babydd ac a fu f. yn 1694 gan adael dwy ferch. Priododd Elisabeth , yr hynaf, a gafodd Y Rug , â Rowland Pugh o Fathafarn yng Nghyfeiliog , a bu iddynt un mab, WILLIAM SALUSBURY , a fu farw'n ddi-briod, a dwy ferch. Etifeddwyd stâd Y Rug gan yr hynaf o'r ddwy, MARIA ( 1721 - 1780 ) a briododd (1) Thomas Pryse , Gogerddan (bu f. 1745 ), a (2) y Parch. John Lloyd . Bu hi f. 26 Awst 1780 gan adael Rug , trwy ewyllys i Edward Williames Vaughan Salesbury , ail fab Syr Robert Howel Vaughan , Nannau a Hengwrt (gw. dan Nannau , Bywg. , 640) . Bu f. Edward yn Sicily yn 1807 ; yna daeth y stâd yn eiddo i'w frawd iau, Griffith Howel Vaughan ; wedyn, yn 1848 , i nai Griffith , Syr Robert Williames Vaughan , Nannau ac Ystumcolwyn , ac ar ôl Syr Robert i Charles Henry Wynn ( 1847 - 1911 ), Glynllifon , trydydd mab Spencer Bulkeley Wynn , 3ydd barwn Niwbwrch (gw. yr ysgrifau ar deuluoedd Glyn . Glynllifon ( Bywg. , 262) a Wynn , Y Rug ( Bywg. , 1033) .

Brenhinwr pybyr fel ei dad ydoedd CHARLES SALUSBURY , ail fab amddiffynnwr castell Dinbych ; enwyd ef yn ‘ Knight of the Royal Oak ’ yn 1660 . Ei unig blentyn i oroesi ydoedd JANE SALUSBURY , aeres Bachymbyd , a thrwy ei phriodas yn 1670 aeth y stâd honno yn eiddo i'w gŵr, Walter Bagot , mab hynaf, aer ac olynydd Syr Edward Bagot , Blithfield , swydd Stafford , yr ail farwnig . Rhagwelodd cefnder Jane , William Salusbury , Y Rug , y byddai'r briodas hon yn debyg o ladd unrhyw obaith am aduno stadau'r Rug a Bachymbyd yn nwylo un o'r Salbriaid , a bu Bachymbyd yn achos gornest faith a chwerw yn y llysoedd rhyngddo ef a gŵr Jane . Eithr ofer fu ei ymdrechion i ad-feddiannu'r stâd, ac yng nghwrs y frwydr gorfu i Gabriel Salusbury , brawd William , ddianc i'r Cyfandir am iddo fod â llaw mewn ffugio gweithred ynglŷn â'r achos.

Llyfryddiaeth:

J. E. Griffith , Pedigrees of Anglesey and Carnarvonshire Families , 1914 , 59;
Archaeologia Cambrensis , 1878 , 284-91;
A. H. Dodd yn English Historical Review , 1944 , 348-70;
John Williams , Ancient and modern Denbigh a descriptive history of the castle, borough and liberties with sketches of the lives, character and exploits of the feudal lords , Dinbych, 1856 , 213-38;
W. R. Williams , The History of the Parliamentary Representation of Wales , 1895 , 114, 115;
W. J. Smith (gol.), Calendar of Salusbury correspondence, 1553 - circa 1700 principally from the Lleweni, Rûg and Bagot collections in the National Library of Wales , Caerdydd, 1954 ;
N.L.W. , Llawysgrifau Rug yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth

Awdur:
Emyr Gwynne Jones, M.A., (1911-72), Bangor

Awdur:
William James Smith, M.A., Reading

Atodiadau a chywiriadau:

SALUSBURY (TEULU), Rug , Corwen . Sylfaenwyd y teulu yn gynnar yn y 16eg g. gan PIERS SALUSBURY , mab hynaf JOHN SALUSBURY , Bachymbyd , pedwerydd mab Thomas Salusbury , Llewenni (bu f. 1470 ) (gw. yr ysgrif ar Salusbury , Llewenni ); priododd ef Margaret Wen , merch ac etifeddes Ieuan ap Howel ap Rhys , arglwydd Rug . Yr hynaf o'r saith mab o'r briodas hon ydoedd ROBERT SALUSBURY , ac ychwanegodd ef at y stad trwy brynu arglwyddiaeth Glyndyfrdwy gan William , arglwydd Graye o Wilton , a John Banester , a'i cafodd gan y Goron , 1552 . Yr oedd Robert yn siryf sir Feirionnydd , 1544 a 1549 , a sir Ddinbych , 1546 , a phriododd Catrin , merch John ap Madog o Fodfel yn Llŷn . Dilynwyd ef gan ei fab John Salusbury (bu f. 1580 ), aelod seneddol dros sir Feirionnydd , 1553 , a siryf , 1559 a 1578 . Priododd Elisabeth , merch ei gâr Syr John Salusbury , Llewenni (' Syr John y Bodiau )') [q.v.] , a bu farw yn 1580 gan adael y stad i'w fab hynaf, Syr ROBERT SALUSBURY (bu f. 1603 ), a briododd Elinor , merch Syr Henry Bagnall , Plas Newydd , Môn , ac a fu'n aelod seneddol tros sir Ddinbych , 1586-7 , a sir Feirionnydd , 1588-9 . Aeth dau o'i frodyr, y capten JOHN SALUSBURY a'r capten OWEN SALUSBURY , i ymladd fel gwirfoddolwyr yn y rhyfeloedd ar y Cyfandir ; buont â llaw yng nghynllwynion bradwrus Syr William Stanley yn 1586 a 1587 a gwasnaethent am dymor ym myddin Sbaen . Yn ddiweddarach, tua 1596 , daeth y ddau i gyswllt agos â iarll Essex ; aethant gydag ef ar ei ymgyrch yn erbyn Calais y flwyddyn honno, dilynasant ef i Iwerddon , drachefn, yn 1599 , ac yr oeddynt ymhlith yr amlycaf o gynorthwywyr yr iarll yn ei gynnig gorffwyll ac aflwyddiannus yn Chwefror 1600/1 , i gyhoeddi gwrthryfel yn erbyn gweinidogion y frenhines . Lladdwyd Owen yn ystod yr helynt a chladdwyd ef ym mynwent S. Clement Danes , Llundain ; ond wedi tymor byr yng ngharchar a thalu dirwy o £40 rhyddhawyd John cyn mis Medi 1601 .
Bu f. Syr Robert Salusbury yn 1603 , a'i fab hynaf a'r aer, John Salusbury , yn ddiblant, yn fuan ar ei ôl yn 1607/8 . Daeth stad Rug , felly, i feddiant WILLIAM SALUSBURY , brawd arall i Syr Robert , a adwaenir fel ‘ Hen Hosanau Gleision .’ Yr oedd yn un o bleidwyr selocaf y brenin yn y Rhyfel Cartrefol ; atgyweiriodd gastell Dinbych ar ei gost ei hun yn 1643 , ac er mewn oedran teg, ei amddiffyn yn gadarn yn erbyn byddin y Senedd ; ac nid cyn 26 Hydref 1646 , wedi deufis o warchae, y cytunodd i ildio'r castell i'r cadfridog Mytton . Bu'n aelod seneddol dros ei sir, 1620-2 , a phriododd Dorothy , merch Owen Vaughan , Llwydiarth .

O'i dri mab, yr hynaf, ac aer Rug , oedd Owen Salusbury (bu f. 1657 ), siryf sir Feirionnydd , 1647-8 ; priododd Mary , merch ac aeres Gabriel Goodman , Abenbury , ‘protonotary’ Gogledd Cymru , a bu f. 17 Ionawr 1657/8 . Cafodd CHARLES SALUSBURY , yr ail fab, stad Bachymbyd , ac yn 1660 yr oedd i fod yn ‘ Knight of the Royal Oak ’ fel teyrnged i wasanaeth teulu Rug i'r brenin Siarl I . Dilynwyd Owen Salusbury gan ei fab WILLIAM SALUSBURY , siryf sir Feirionnydd , 1661-2 , a fu f. yn 1677 , a chan ei fab yntau, OWEN SALUSBURY (bu f. 1694 ), a droes yn Gatholig ac a fu f. yn 1694 , gan adael dwy ferch. Priododd Elisabeth , yr hynaf, a gafodd Rug , â Rowland Pugh , Mathafarn yng Nghyfeiliog , a bu iddynt un mab, WILLIAM SALUSBURY , a fu farw'n ddibriod, a dwy ferch. Etifeddwyd stad Rug gan yr hynaf o'r ddwy, MARIA ( 1721 - 1780 ) a briododd (1), Thomas Pryse , Gogerddan (bu f. 1745 ), a (2), y Parch. John Lloyd . Bu hi f. 26 Awst 1780 , gan adael Rug trwy ewyllys i Edward William Vaughan , ail fab Syr Robert Howel Vaughan , Nannau a Hengwrt . Bu f. Edward yn Sicily , 1807 ; yna daeth y stad yn eiddo i'w frawd ieuengaf, Griffith Howel Vaughan , wedyn, yn 1848 , i nai Griffith , Syr Robert Williames Vaughan , Nannau ac Ystumcolwyn , ac ar ôl Syr Robert , i Charles Henry Wynn ( 1847 - 1911 ), Glynllifon , trydydd mab Spencer Bulkeley Wynn , y 3ydd barwn Newborough .

Llyfryddiaeth:

J. E. Griffith , Pedigrees of Anglesey and Carnarvonshire Families , 1914 , 59;

Archaeologia Cambrensis , 1878 , 284-91;

A. H. Dodd , English Historical Review , 1944 , 348-70;

John Williams , Ancient and modern Denbigh a descriptive history of the castle, borough and liberties with sketches of the lives, character and exploits of the feudal lords , Dinbych, 1856 , 213-38;

W. R. Williams , The History of the Parliamentary Representation of Wales , 1895 , 114, 115;

N.L.W. Rug MSS.

Awdur:
Emyr Gwynne Jones, M.A., (1911-72), Bangor