Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

ITHEL ap RHOTPERT neu ROBERT ( fl. 1357-82 ; D.W.B. , 1130), archddiacon , a chyfaill a noddwr Iolo Goch ( Bywg. , 391-2) , a gyflwynodd ddau gywydd gofyn iddo (gw. I.G.E. , arg. cyntaf, 55-61, ail arg., 49-55), ac a'i coffhaodd mewn marwnad (gw. C. Ashton , Gweithiau Iolo Goch , 1896 , 344-53). Coed-y-mynydd ym mhlwyf Ysgeifiog , sir y Fflint , oedd cartref teuluol Ithel . Yr oedd o dras da, a cheir gan Ashton (op. cit., 267, 325-6) fanylion am ei ach a godwyd o Dwnn a Powys Fadog . Hannai, o'r ddwy ochr, o'r teulu a ddaeth yn ddiweddarach i ddwyn y cyfenw Mostyn ( Bywg. , 633-5) . Yr oedd gan ei dad, Rhotpert ap Iorwerth ap Rhirid , frawd, sef Madog neu ‘ Matthew de Englefield ’, a oedd yn esgob Bangor , 1327-57 ( Browne Willis , Bangor , 74-5; Le Neve , Fasti , i, 99). Yr oedd ei fam, Adles , yn gyfnither i Ddafydd ap Bleddyn ( Bywg. , 85) , esgob Llanelwy . Cyfeirir at Ithel fel B.C.L. , mewn un cofnod, ond ni wyddys ddim amdano cyn 1357 pan etholodd cabidwl Bangor ef yn esgob i ddilyn ei ewythr. Gwrthododd y pab gadarnhau'r etholiad, a gŵr arall a benodwyd. Yr oedd Ithel yn ganon ym Mangor ac yn dal rhan o fywoliaeth Llanynys yn nyffryn Clwyd . Yn 1375 danfonodd gais at y pab am ganoniaeth yn Llanelwy i'w dal gyda'i swyddi ym Mangor , a bu'r cais yn llwyddiannus ( Thomas , S. Asaph , i, 247). Yn yr un flwyddyn disgrifir ef fel archddiacon Llanelwy ( Le Neve , i, 84). Gan fod olynydd iddo yn ymddangos yn 1382 , hwyrach mai yn y flwyddyn honno y bu f., er fod Pennant ( Whiteford and Holywell , 119, 308) yn dweud ei fod wedi byw hyd 1393 . Dywedir iddo gael ei gladdu yn Ninas Basing ( Basingwerk ). Cyfeiria Iolo Goch ato fel ‘archddiacon deugor’ ( archddiacon a berthynai i ddau gabidwl), a dywed i'r noddwr a'r bardd fod yn ddisgyblion i'r un athro pan yn ieuanc. Daeth dibyniaeth Iolo ar Ithel yn beth adnabyddus iawn ymysg y beirdd , a chyfeiria Tudur Aled ( Bywg. , 925-6) ato deirgwaith ( G.T.A. , i, 115 a 182, ii, 469). Gw. hefyd ‘ Kywydd Barnad Ithel ap Rotbert ’ gan Saunders Lewis yn Ysgrifau Beirniadol , III, 1967 .

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor