Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

GAMBOLD , (TEULU; Bywg. , 256). Ar ôl ymddangosiad y Bywgraffiadur a'r argr. Saesneg ( 1959 ), daeth cryn swm o wybodaeth ychwanegol ar y teulu hwn i'r amlwg. Yn hytrach nag argraffu'n awr res o gywiriadau a diwygiadau eraill na byddent yn hwylus i'r darllenwyr heb fod yr ysgrif wreiddiol wrth eu penelin ar y pryd, barnwyd hi'n well ail-lunio'r ysgrif honno yn ei chyfanrwydd, ond rhoi'r newidiadau rhwng cromfachau sgwâr — ac yn yr un modd nodi'r ffynonellau newydd ar ddiwedd yr ysgrif.

[Ymddengys yr enw ‘ Gambold ’ (sydd i'w gael mewn rhannau eraill o Brydain hefyd) yn gynnar iawn ym mhlwy Llandudoch ; noder bod rhan o'r plwy, sy'n ddaearyddol yn Sir Benfro , yn perthyn i fwrdeistref Aberteifi ar draws yr afon. Yr oedd rhyw WILLIAM GAMBOLD yn byw yn Aberteifi yn 1653 , ac yn aelod o'r ‘ Court Leet ’. Bu ganddo, fe ymddengys, fab o'r enw HECTOR . Credir (er nad yw'r mater yn glir) mai meibion i hwnnw oedd TIMOTHY a WILLIAM (y gramadegydd , isod), a mab i TIMOTHY oedd DAVID (bu f. 1761 ). Ymdrinir yn gyntaf â disgynyddion David . Daeth ei ferch ef, ANNE , yn briod â Benjamin Millingchamp a fu f. 1784 ( Bywg. , 596) , swyddog gyda'r doll yn y porthladd ; a chysylltir y gainc hon o'r Gamboldiaid bellach â'r swyddogaeth honno. Bu WILLIAM , mab David , rhydd-ddeiliad yn Aberteifi ( West Wales Records , III, 77, dan 1760 ) yn ‘ purser ’ yn y Llynges — nodir mai yn Biwmaris yr oedd ei breswylfod a dyna sut y gwelir ei enw yn Llythyrau Morysiaid Môn , ac yr adroddir ei gampau yn yr ysgarmesoedd ym Môn a mannau eraill, yn erbyn y smyglwyr. Nid oes fawr amheuaeth bellach nad hwn a roes lety i Lewis Morris yn 1758 , pan ryddhawyd hwnnw o garchar Aberteifi . Bu wedyn yn gapten y llong Pelham . Y mae sôn hefyd (yn Llythyrau'r Morysiaid — gw. mynegai Hugh Owen iddynt — ac yn helaeth yn recordiau'r Customs yng Nghaergybi a Llundain ) am ryw GEORGE , efallai brawd hyn i William , yntau'n gapten .]

Trown yn awr at y gangen arall o'r teulu. Mab hynaf yr Hector Gambold uchod oedd WILLIAM GAMBOLD , y gramadegydd ( 1672 - 1728 ), yntau'n fwrdais yn Aberteifi , yn herwydd perchnogi tafarn y ‘ Nag's Head ’. Fe'i g. meddai ei fab John , ar 10 Awst 1672 , ‘o deulu parchus, a roes iddo addysg dda ar gyfer urddau yn yr Eglwys ’ — ond yn Foster Alumni Oxon. , gelwir ef yn ‘fachgen tlawd’ ac yn fab i WILLIAM Gambold o Aberteifi ; [y mae peth dryswch yng nghofnodion ei goleg cyntaf, S. Mary Hall (a gedwir yn awr yng Ngholeg Oriel ): yno gelwir ef yn fab i ‘ William neu Hector ’, a rhoddir ei oedran yn ‘18 neu 20’ pan ymaelododd yno 26 Mai 1693 .] Symudodd i Goleg Exeter ( 1694 ), ond nid oes gofnod iddo raddio. Yr oedd yn gyfaill i Edward Lhuyd , a thystia Lhuyd iddo gyfrannu ychwanegiadau iddo at ei nodiadau yn argr. Gibson o Britannia Camden . Ar 1 Rhag. 1709 ( West Wales Records , II, 226 a III, 250), daeth yn rheithor Casmael a Llanychaer , ond gellid meddwl iddo fod yno'n gynt (efallai'n gurad ), oblegid yn Nhach. 1707 yr oedd yn cadw ysgol yn Llanychaer .

Mor gynnar â 1707 , cynlluniai Gambold eiriadur Cymraeg , a daeth hwnnw'n brif waith ei fywyd pan analluogwyd ef gan ddamwain rhag cyflawni ei ddyletswyddau plwyfol. Gorffenwyd hwn yn 1722 , ond methodd Gambold gasglu digon o arian i'w gyhoeddi. Yn llythyrau'r Morysiaid (I, 114; II, 150, 233) sonnir fod yr Esgob Gambold yn ceisio gwerthu'r llsgr. i'r geiriadurwr Thomas Richards ( c. 1710 - 1790 ; Bywg. , 802-3) o Langrallo — yn ôl eu harfer, tuedda'r Morysiaid i ddibrisio'r gwaith. Tua 1770 , daeth y llsgr. i ddwylo geiriadurwr arall, John Walters ( 1721 - 1797 ; Bywg. , 950-1) — heddiw, y mae yn y Llyfrgell Genedlaethol . Cyhoeddodd William Gambold yn 1727 A Grammar of the Welsh Language ; ailargraffwyd hwn ar ôl ei farw ( Llyfryddiaeth y Cymry , 346-7). Bu f. 13 Medi 1728 .

Yr enwocaf o blant William Gambold [enw ei wraig oedd Elizabeth , ond ni wyddys ei chyfenw; dywedir mai o blwy cyfagos Treletert yr hanoedd] oedd JOHN GAMBOLD ( 1711 - 1771 ), esgob Morafaidd , g. 10 Ebrill 1711 yng Nghasmael . Ar brydiau'n unig y mae ei yrfa'n cyffwrdd â Chymru ; adroddir hi'n llawn yn ysgrif Alexander Gordon arno yn y D.N.B. , felly gellir yma ddelio'n bennaf ag ochr Gymreig ei fywyd. Ymaelododd yng ngholeg Eglwys Crist yn Rhydychen , 10 Hyd. 1726 , ac yno y daeth i adnabod Charles Wesley , ac i ymuno â ‘ Methodistiaid Rhydychen ’. Graddiodd yn 1730 ; urddwyd ef yn 1733 ; a phenodwyd ef yn ficer Stanton Harcourt gerllaw Rhydychen . Ond yn 1739 cyfarfu â Zinzendorf ; ac atynwyd ef fwyfwy at Forafiaeth . Yn 1742 rhoes ei fywoliaeth i fyny. Ymbriododd yn 1743 ag Elizabeth Walker , a dychwelodd i Sir Benfro i gadw ysgol yn Stryd y Farchnad yn Hwlffordd (gw. Cymm. xlv. 28); eithr yn 1744 aeth i Lundain , ac ymuno'n swyddogol â'r Morafiaid — codwyd ef yn esgob Morafaidd yn 1753 . Adwaenai Richard Morris ef yn Llundain (gw. Morris Letters , II, 140-1 a 221) ac ni allai Richard fydol gellweirus lai na sylwi ar y modd y diystyrai'r esgob gyfoeth — ‘rhoes fywoliaeth dda i fyny i fyw heb incwm o gwbl, yn llawen mewn tlodi a charpiau’ — etyb ei frawd sinical Lewis (ibid. II, 224) ‘dynion felly oedd esgobion yr Eglwys Fore’. Yn 1768 torrodd iechyd Gambold i lawr, a dychwelodd i Hwlffordd , yn weinidog y gynulleidfa Forafaidd yn ei chapel [sydd bellach ( 1961 ) wedi ei gau]; bu f. yno 13 Medi 1771 , a chladdwyd yn y gladdfa y tu cefn i'r capel.

Serch iddo fod yn genhadwr selog, eto ysgolhaig yn bennaf oedd John Gambold . Yr oedd yn Roegwr gwych, a chanddo wybodaeth ddofn o'r Tadau cynnar. ‘Llonydd’ ( quietist ) a chyfriniol oedd ei ddiwinyddiaeth. Nid oedd wedi gollwng ei afael ar ei Gymraeg . Yn 1760 , diwygiodd a dug trwy'r wasg Un Ymadrodd ar Bumtheg ynghylch Iesu Grist , cyfieithiad Evan Williams ( 1724 - 1758 ; Bywg. , 974-5) o waith Zinzendorf ; ac yn 1770 cyhoeddodd emyniadur Morafaidd Cymraeg, Llyfr Hymnau Cynulleidfaol y Brodyr — tri o'r emynau allan o waith yr Hen Ficer , a 34 o drosiadau Gambold ei hunan, o emynau Morafaidd Saesneg; anystwyth braidd yw'r rheini (gw. Cymm. xlv. 112).

[Y mae trefn enwau brodyr John Gambold , yn yr ysgrif wreiddiol, yn wallus: bellach gw. Cylchgrawn Cymd. Hanes y M.C. , Medi 1961 , am adroddiad cywirach wedi ei seilio ar ewyllys eu tad. Yr hynaf, wrth gwrs, oedd John g. 1711 ). Yna daw (2) WILLIAM (isod), g. 1712 neu 1713 , (3) HECTOR , g. yng Nghasmael 1714 ; ymfudodd i U.D.A. yn 1742 , a bu f. yn Pennsylvania yn 1788 , (4) GEORGE (isod); ac yr oedd merch, MARTHA .]

Methodist fu William erioed; dechreuodd ‘gynghori’ yn 1766 ; bu ar deithiau yng ngogledd Cymru ( Meth. Cymru , II, 304), ac yr oedd yn gyfaill mawr i Howell Davies ( Cylch. Cymd. Hanes M.C. , IV, 55). Eto, yr oedd ar delerau hollol dda â'r Morafiaid , ac y mae cofnodion diddorol iawn ganddo ar hanes crefydd yn Nyfed , yn y llsgr. a oedd gynt yng nghronfa'r Brodyr yn Hwlffordd gw. rhifynnau 1 a 2 o Cylch. Cymd. Hanes M.C. , IV). Ffarmiai gerllaw Llanhuadain yn 1770 ; yr oedd eto'n fyw yn 1794 .

Bu George f. yn 1755 ; Methodist oedd yntau ar y cychwyn, ac y mae llythyr oddi wrtho at Howel Harris ( T.L. 1256 , Rhagfyr 1744 ); yn 1748 yr oedd yn ‘ gynghorwr ’. Daliodd ymlaen gydag ysgol ei frawd John yn Hwlffordd . Ond wedyn troes yn Forafiad ; ac efô a John Sparks ( 1726 - 1769 ; Bywg. , 864) oedd dau sylfaenydd y ‘seiat’ Forafaidd yn Hwlffordd , a dyfodd wedyn yn ‘gynulleidfa’.

Llyfryddiaeth:

Cyfeiriadau yng nghorff yr ysgrif ac yn yr ysgrif ar John Gambold yn y Oxford Dictionary of National Biography ;
[gwybodaeth a gafwyd yn ddiweddarach oddi wrth Mr. Jack Gambold (Indiana, U.D.A., un o ddisgynyddion Hector frawd yr esgob — y mae Mr. Gambold yn paratoi llyfr ar hanes y teulu)];
gan y diweddar Miss Lucy Williams, Caergybi ;
gan Mrs. Agnes Dorset Thompson (gynt Gambold), Leeds ;
gan Mr. C. V. Appleton, Caerdydd ;
a chan y Cadfridog R. S. Lewis, Rhaeadr Gwy .

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Atodiadau a chywiriadau:

GAMBOLD (TEULU). Yr oedd teulu o'r enw hwn yn nhref Aberteifi yn y 17eg g. a'r 18fed. Pan gymerwyd Lewis Morris o Fôn i'r carchar yn Aberteifi ( 1758 ), a'i ollwng dan feichiafon ( Morris Letters , nodyn ar waelod i, 223), yn nhŷ rhyw WILLIAM GAMBOLD y lletyai; y mae'n bosibl (ond yn annhebyg) mai hwn oedd y gŵr a nodir ar ddiwedd yr ysgrif hon. Drachefn, enwir rhyw ‘ Gambold ’ neu ‘ Gambwll ’ droeon yn llythyrau'r Morysiaid ; yn ôl cofnodion y ‘ Customs ’ ( Miss Lucy Williams o Gaergybi a ddarganfu hyn), yr oedd hwn yn gapten y Pelham , un o longau'r doll yng Nghaergybi ; ac yn un o'r llythyrau (i, 446) disgrifir ef fel ‘having introduced the Cardiganshire exercise among our squadrons.’

Ond y Gambold cyntaf a haedda fanylu arno yw WILLIAM GAMBOLD ( 1672 - 1728 ), clerigwr a gramadegydd . Dywed ei fab, yr esgob Gambold (mewn llythyr a argraffwyd yn y rhagymadrodd i argraffiad cyntaf English-Welsh Dictionary John Walters ), iddo gael ei eni 10 Awst 1672 , o deulu parchus a roes addysg dda iddo ar gyfer urddau eglwysig. Yn ôl Foster ( Alumni Oxon. ), yr oedd yn 18, ac yn ‘fachgen tlawd,’ mab i William Gambold o dref Aberteifi , pan ymaelododd yn S. Mary Hall , Rhydychen , 23 Mai 1693 . Symudodd i Goleg Exeter yn 1694 , ond nid oes gofnod iddo raddio. Ar 1 Rhagfyr 1709 ( West Wales Records , ii, 226; iii, 250), daeth yn rheithor Casmael gyda Llanychaer ; gellid meddwl iddo fod yn gurad yno cyn hynny, oblegid yn Nhachwedd 1707 yr oedd yn cadw ysgol yn Llanychaer ( Cymm. Trans. , 1904-5 , 186); dywed ei fab ei fod yn hynod ymroddgar fel person plwyf . Yn Rhydychen yr oedd yn gyfaill i Edward Lhuyd , a dywed Lhuyd iddo gyfrannu gwybodaeth at ychwanegiadau Lhuyd i argraffiad Gibson o Britannia Camden . Mor gynnar â 1707 cynlluniai Gambold eiriadur Cymraeg , a daeth hwnnw'n brif waith ei fywyd pan analluogwyd ef yn ddiweddarach (gan ddamwain) i gyflawni ei ddyletswyddau plwyfol. Gorffennwyd y geiriadur yn 1722 , ond methodd Gambold hel digon o arian i'w gyhoeddi. Yn llythyrau'r Morysiaid (ii, 140-1, 221, 224) clywir sôn am yr esgob Gambold yn ceisio gwerthu'r llawysgrif i'r geiriadurwr Thomas Richards [q.v.] o Langrallo — yn ôl eu harfer, tuedda'r Morysiaid (i, 114; ii, 150, 233) i ddibrisio'r gwaith. Daeth y llawysgrif wedyn (tua 1770 ) i ddwylo geiriadurwr arall, John Walters [q.v.] ; heddiw y mae yn y Llyfrgell Genedlaethol . Cyhoeddodd William Gambold yn 1727 A Grammar of the Welsh Language ; ail argraffwyd hwn ar ôl ei ddydd ef ( Llyfyddiaeth y Cymry , 346-7). Bu f. 13 Medi 1728 .

O bum mab William Gambold , yr enwocaf o bell ffordd yw'r mab hynaf, JOHN GAMBOLD ( 1711 - 1771 ), esgob Morafaidd ; g. 10 Ebrill 1711 yng Nghasmael . Ar brydiau'n unig y mae ei yrfa'n cyffwrdd â Chymru , ac adroddir hi'n dda (gyda chyfeiriadau llawn) gan Alexander Gordon yn y D.N.B. ; gellir felly fanylu mwy yma ar ei hochr Gymreig . Ymaelododd yn Christ Church , Rhydychen , 10 Hydref 1726 , ac yn y coleg hwnnw y daeth i adnabod Charles Wesley ac i ymuno â ‘ Methodistiaid Rhydychen .’ Graddiodd yn 1730 ; urddwyd ef yn 1733 , a phenodwyd ef yn 1735 yn ficer Stanton Harcourt ger Rhydychen ; ond yn 1739 cyfarfu â Zinzendorff a thueddwyd ef fwyfwy at Forafiaeth . Yn 1742 rhoes ei fywoliaeth i fyny; priododd yn 1743 a dychwelodd i'w sir enedigol (am fanylion ei daith gw. Cymm. , xlv, 28) i gadw ysgol yn Stryd y Farchnad yn Hwlffordd . Ond yn 1744 aeth i Lundain , ac ymuno'n ffurfiol ag Eglwys y Brodyr ; codwyd ef yn esgob ynddi yn 1753 . Adwaenai Richard Morris ef yn Llundain ( Morris Letters , ii, 140-1, 221), ac ni allai'r gŵr cellweirus bydol hwnnw lai na sylwi ar y modd yr oedd yr esgob yn ‘dibrisio cyfoeth — rhoes fywoliaeth dda i fyny i fyw heb incwm o gwbl, yn llawen mewn tlodi a charpiau’; etyb ei frawd Lewis (ibid., ii, 224): ‘Dynion felly oedd esgobion yr Eglwys Fore .’ Yn 1768 torrodd iechyd Gambold i lawr, a dychwelodd i Hwlffordd , yn weinidog y gynulleidfa; bu f. yno 13 Medi 1771 ar ben blwydd marw ei dad, a chladdwyd yn y fynwent y tu cefn i gapel y Morafiaid ar S. Thomas's Green . Ar ben ei waith cenhadol , yr oedd Gambold yn Roegwr gwych, a chanddo wybodaeth ddofn o'r tadau Groegaidd ; ‘llonydd’ ( Quietist ) a chyfriniol oedd ei ddiwinyddiaeth. Nid oedd wedi anghofio'i Gymraeg . Efe, yn 1760 , a ddiwygiodd ac a ddug drwy'r wasg Un Ymadrodd ar Bumtheg ynghylch Iesu Grist , cyfieithiad gan Evan Williams ( 1724 - 1759 ) [q.v.] o Zinzendorff ; ac yn 1770 dug allan emyniadur Morafaidd Cymraeg , Ychydig Hymnau allan o Lyfr Hymnau Cynulleidfaoedd y Brodyr (gw. Cymm. , xlv, 112) — cymerwyd tri o'r emynau allan o waith ‘ yr Hen Ficer ’ ; trosiadau Gambold o emynau Morafaidd Saesneg yw'r gweddill (34), a chystal yw cyfaddef mai anystwyth braidd ydynt.

Haedda dau o feibion eraill William Gambold air byr. Y trydydd mab oedd GEORGE GAMBOLD , a fu f. yn 1755 . Methodist oedd yntau ar y cychwyn; y mae gennym lythyr ( T.L. 1256 , 28 Rhagfyr 1744 ) oddi wrtho at Howel Harris , ac yn 1748 yr oedd yn gynghorwr . Daliodd ymlaen ag ysgol ei frawd John yn Hwlffordd . Ond troes yntau'n Forafiad , ac efe a John Sparks [q.v.] oedd dau sylfaenydd y seiat Forafaidd a ddaeth wedyn yn gynulleidfa Forafaidd yn Hwlffordd ( 1763 ) — yr unig un yng Nghymru .

Ar y llaw arall, nid ymadawodd yr ieuengaf o'r brodyr, WILLIAM GAMBOLD , erioed â'r Methodistiaid . Dechreuodd gynghori yn 1766 , a bu ar deithiau yng Ngogledd Cymru ( Meth. Cymru , ii, 304); yr oedd yn gyfaill mawr i Howell Davies ( Cylch. Cymd. Hanes M.C. , iv, 55). Er hynny, yr oedd ar delerau cyfeillgar iawn â'r Brodyr , ac y mae cofnodion diddorol ganddo ar hanes crefydd yn Nyfed ar glawr yng nghronfa'r Brodyr yn Hwlffordd (ibid., iv, rhifynnau 1 a 2). Y mae'n bosibl (dim mwy) mai efe oedd y William Gambold a enwir ar ddechrau'r ysgrif hon; ond yn 1770 beth bynnag yr oedd yn ffarmio gerllaw Llawhaden . Yr oedd eto'n fyw yn 1794 .

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor