DAVIS
(TEULU),
Hirwaun
,
Aberdâr
, a
Ferndale
,
perchnogion glofeydd
(
D.W.B.
, 1117-8).
DAVIS
,
DAVID
,
hyn
. (
1797
-
1866
)
mab
Wm. David Jeffrey
a
Margaret
(
Lewis
)
, g.
1797
yn
Llanddeusant
,
sir Gaerfyrddin
. Bu'n
brentis
i'w ewythr ar ochr ei fam,
Lewis
Lewis
,
groser
a
brethynnwr
ym
Merthyr Tudful
. Yna agorodd ei siop ei hun yn
Hirwaun
ac yn fuan wedyn pr.
Mary
Lewis
. Yn ôl pob tebyg yr oedd hi'n ferch i
Thos.
Lewis
, ewythr arall iddo. Llwyddasent, a chodi adeiladau mwy: magasant 5 mab a 5 merch, ac yr oeddent yn brif gynheiliaid achos newydd y
Wesleaid Cymraeg
yn
Hirwaun
. Fel y deuai'r plant i'w hoed, gallodd
David
adael y siop yng ngofal ei wraig a'i blant;
agorodd lefel lo fechan
ar
Gefn Rhigos
, a daeth hyn ag incwm
ychwanegol iddo. Gwerthwyd y gwaith hwn gyda'i borthfa yn
Llansawel
yn
1847
, ond ymhell cyn hynny cymerasai
Davis
les ar wythiennau glo-ager gwerthfawr ar
ystad Blaen-gwawr
,
Aberaman
, ac
agorodd bwll
yno yn
1843
. Er mwyn cario'r glo i
Gaerdydd
, defnyddiodd yn gyntaf (
1845
) y gamlas ac yna (
1847
) y
Taff Vale Railway
. Gadawodd y siop yn
Hirwaun
yng ngofal ei ail fab
Lewis
(isod) a rhoes ei fab hynaf,
David
(isod) mewn siop yn
Abercynon
,
Aberdâr
. Gan fod nifer o'i weithwyr wedi mudo o
Hirwaun
i weithio ym
Mlaen-gwawr
, parodd godi yn
1850
y
capel Wesleaidd Cymraeg
presennol yn
Aberdâr
. Hyd yn hyn trigasai yn
Hirwaun
, ond tua
1851
dechreuodd
agor pwll newydd
yn
Abercwmboi
, ymhellach i lawr y cwm. Yna gadawodd
Hirwaun
a chodi tŷ iddo ei hun ym
Mlaengwawr
, gan roddi'r gorau i'r siop yn
Nhrecynon
, a chodi tŷ,
Maes-y-ffynnon
, i'w fab,
David
. Yr oedd hwnnw erbyn hyn wedi dyfod ato i
arolygu'r gweithiau glo
. Yn fuan wedyn gwerthwyd y siop yn
Hirwaun
, a rhoddwyd
Lewis
Davis
yng
Nghaerdydd
i ofalu am
werthu'r glo
. Troes
David
Davis
,
hyn.
, ei sylw at y
Rhondda Fach
, lle nad oedd prin lwybr na neb wedi gweithio ar ei hadnoddau. Ar ôl ymdrechion costus ond di-fudd, trawodd o'r diwedd ar wythïen dda yn y fan a elwir yn awr
Ferndale
. Bu raid cyrchu'r offer angenrheidiol ar gefn ceffylau o
Aberdâr
yr ochr draw i'r mynydd. Yn
1865
agorodd
Davis
a pherchnogion eraill ddoc newydd ym
Mhenarth
, fel protest yn erbyn y costau trymion a godid yn
nociau Bute
yng
Nghaerdydd
. Ar ddechrau
1866
daeth â'i feibion,
David
,
Lewis
,
Frederick
a
William
, i'r bartneriaeth ‘
Davis & Sons
’. Bu f.
19 Mai, 1866
, yn 69 oed, a'i gladdu ym mynwent
S. Ioan
,
Aberdâr
; bu f. ei weddw
11 Medi 1877
.
Ar ôl ei f. agorodd y ffyrm byllau eraill yn
Ferndale
. Ymddeolodd
William
Davis
yn
1867
a bu f.
Frederick
Davis
yn
1876
. Parhawyd y gwaith gan y ddau frawd arall.
Yr oedd
David
Davis
,
ieu.
(
1821
-
1884
) yn fwy o ddyn cyhoeddus na'i dad. Bu iddo ran amlwg ym mherswadio
Henry
Richard
(
Bywg.
, 798)
i sefyll etholiad seneddol ym
Merthyr Tudful
ac
Aberdâr
(
1868
) ac fel
Lewis
ei frawd cafodd wahoddiad i ddyfod yn
ymgeisydd seneddol
yno pan ymddeolodd
Richard
Fothergill
(
III
.
Bywg.
, 250a)
yn
1880
. Yr oedd yn feistr da, cadwodd
weithiau glo Davis
yn agored trwy gydol y ‘
cloi allan
’ yn
1875
, ac yn ddiweddarach daeth yn
is-gadeirydd
y
Bwrdd Cymodi
dan
H. H.
Vivian
(
Bywg.
, 947-8)
. Rhoes gynnig ar
ddatblygu chwareli
ym
Meirionnydd
, a bu'n
uchel siryf
y sir honno. Yr oedd ganddo dŷ yn
Arthog
, ac yno y bu f. ei wraig yn
1880
. Yn
Aberdâr
chwaraeodd ran flaenllaw yn y bywyd cyhoeddus, yn enwedig ynglŷn âg
addysg.
Cyfrannodd yn hael at y colegau prifysgol
yn
Aberystwyth
a
Chaerdydd
. Yr oedd ei dad wedi glynu'n glos trwy ei oes wrth y prif gyfundeb
Wesleaidd
, ond tynnwyd
David
Davis
(
ieu.
)
i mewn i'r ymrafael a arweiniodd, yn ardal
Aberdâr
, i ymddangosiad byr-hoedlog y
cyfundeb Wesleaidd diwygiedig
(gw. dan
Jones
,
William
(
Bywg.
, 494a)
.
Cododd gapel
i'r rhain yn
Aberdâr
, a ddaeth yn ddiweddarach yn achos
Annibynnol
. O'i ferched pr.
Mary
yr hynaf, ag
H. T.
Edwards
(
Bywg.
, 174)
,
ficer Aberdâr
,
deon Bangor
wedi hynny; pr. yr ail,
Katherine
, a
Syr
Francis
Edwards
(
Bywg.
, 173b)
.
Bwriadwyd
Lewis
Davis
(
1829
-
1888
) ar gyfer y gyfraith, ond, fel y dywedwyd eisoes, fe'i tynnwyd i mewn i bethau ei dad. Yn
1867
ymgartrefodd yn
Ferndale
. Yr oedd yn ŵr tra chrefyddol, ac yn gefn mawr i
Wesleaeth
yn
Ferndale
a
Chaerdydd
— gw. ei gofiant,
A Noble Life
, gan
David
Young
(
Bywg.
, 1043)
. Gyda'i frawd, a hefyd
David
Davies
(
Bywg.
, 105-6)
,
Llandinam
, hyrwyddodd wneuthur y
Barry Dock and Railway
(pasiwyd y Mesur
1884
, agorwyd y doc
1889
) er mwyn torri ar fonopoli y
Bute Docks
a'r
T.V.R.
Aethai i fyw i'r
Mwmbwls
, lle y bu f.
1 Ion. 1888
. Daeth ei fab,
Frederick Lewis
Davis
, (
1863
-
1920
) yn olynydd iddo fel
cyfarwyddwr ei weithiau glo
.
Llyfryddiaeth:
-
Elizabeth Phillips
,
A history of the pioneers of the Welsh
coalfield
, 1925
,
1925
;
-
C. Wilkins
,
The South Wales Coal Trade and its Allied
Industries, from the Earliest Days to The Present
Time
, Caerdydd, 1888
,
1888
;
-
History of the Barry Railway Company,
1884-1921
, Caerdydd, 1923
,
1923
;
-
Yr Eurgrawn Wesleyaidd
, Dolgellau
(yn enwedig
1854-66
);
-
Tarian y Gweithiwr
, Aberdâr
;
-
Cardiff and Merthyr Guardian
(
1845
ymlaen);
-
Aberdare Times
,
-
Western Mail
-
a'r
South Wales Daily News
- a chyfeiriadau gwasgaredig eraill.
Awdur:
Watkin William Price, M.A., (1873-1967), Aberdâr
