Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

WYNNE , JOHN ( 1650 - 1714 ), anturwr diwydiannol , mab Copa'rleni (y mae sawl ffurf ar yr enw; gw. Ellis Davies , Prehistoric and Roman Remains of Flintshire , 159-60; tŷ-fferm ‘ y Gop ’ ydyw'r plas heddiw), Trelawnyd , sir y Fflint . John Wynne hefyd oedd enw ei dad, ei daid, a'i hendaid; yr oedd yr hendaid yn fab i Edward ap John Wynne ap Robert ap Ieuan ap Cynwrig ap Ieuan ap Dafydd ap Cynwrig , o hil Edwin ap Gronw [q.v.] o Degeingl ( Powys Fadog , iv 99, v 244, a mannau eraill; T. A. Glenn , Griffith of Garn , 77); yr oedd Copa'rleni ym meddiant Ieuan ap Dafydd ap Cynwrig yn 1441 , a chlywir am ei fab Cynwrig yn 1467 ; yn oes Elisabeth y sadiodd y cyfenw ‘ Wynne ,’ a'r enw ‘ John ’ ar yr aer; cyfreithwyr oedd rhes ohonynt. Tebyg mai taid y John y mae â fynnom ag ef oedd y John Wynne ‘of Rhylofnoyd ’ a ymaelododd yn Rhydychen o Goleg Iesu yn 1624 , ‘yn 17 oed’ ( Foster , Alumni Oxon. ), ac a briododd â Catherine Thelwall ( Bathafarn ); ac mai ei dad, priod Elizabeth Salusbury o Lewesog , oedd y gŵr a fu'n siryf sir y Fflint yn 1677 . Aeth y John Wynne sydd dan sylw yn awr i Goleg Iesu yn 1668 , ‘yn 18 oed’; ymaelododd hefyd yn Gray's Inn yn 1669 . Priododd ( 1673 ) â Jane , ferch Robert Wynne o'r Foelas . Ond y gwir yw na wyddom ddim oll am fanylion ei yrfa, ar wahân i'r ffaith iddo yntau fod yn siryf y Fflint , yn 1695 . Eto y mae'n ddyn diddorol iawn. Yn y lle cyntaf, yr oedd yn un o'r ‘spirited proprietors.’ Credai fod dyfodol i Drelawnyd fel canolfan gweithydd plwm, a cheisiodd droi'r dreflan (capelaeth ddistadl ym mhlwyf Diserth ), nad oedd ynddi ond 10 o dai ( Lhuyd , Parochialia , i, 59-61), yn dref ddiwydiannol. Cododd yno gryn nifer o dai, ac o ‘adeiladau cyhoeddus gwychion,’ ar ei draul ef ei hunan ; sefydlodd ynddi farchnad wythnosol a ffair flynyddol , a chafodd ganiatâd gan lys esgob Llanelwy yn 1710 i'w hailenwi'n ‘ Newmarket ’ — ‘ gan fod yr hen enw'n ymrithio dan ddeuddeg a mwy o wahanol ffurfiau ,’ meddai ei ddeiseb ( Thomas , S. Asaph , i, 408-10). Ysywaeth ni ffynnodd y gweithydd, ac ers tro mawr nid erys o freuddwyd Wynne ond yr enw ‘ Newmarket .’ Drachefn, yr oedd Wynne yn Ymneilltuwr (y mae peth awgrym o gyswllt rhyngddo â Wrecsam ), ac yn 1701 rhoes gapel Ymneilltuol i Drelawnyd — capel y bu Thomas Perrott [q.v.] yn weinidog arno; llaw James Owen [q.v.] yn bur sicr a welir yma. Saesneg oedd y capel, ac ar gyfer y gweithwyr estron y bwriadwyd ef, nid ar gyfer Cymry cynhwynol yr ardal; 30 oedd rhif y gwrandawyr pan gasglodd John Evans [q.v.] ei ystadegau, tua 1715 . Edwinodd y gynulleidfa'n gyflym gyda'r gwaith plwm, a dilewyrch braidd oedd ei gweinidogion gan mwyaf. Erbyn tua 1793 , nid oedd yno ond un aelod (hen wraig o Sgotland ), ond yna ail gorfforwyd hi'n eglwys Gymraeg ( H. Egl. Ann. , iv, 213-4). Yn olaf, credai John Wynne mewn addysg. Eisoes dywedir gan Lhuyd fod yn Nhrelawnyd ysgol elfennol, dan ‘ one Mr. Turner , an Anabaptist ’ a chynorthwywr, ac edrydd Lhuyd , fod ym mwriad Wynne agor ‘mathematical school’ hefyd. Gwelir ei gynllun yn llawn yn yr atodiad i'w ewyllys, a wnaethpwyd 17 Hydref 1713 . Yr oedd ysgol ramadeg i'w sefydlu, i ddysgu Lladin a Groeg a Ffrangeg , a mathemateg a morwriaeth; ‘ Mr Thomas Parrott ’ i fod yn athro , gyda chynorthwywr; gw. y manylion yn llawn yn Adroddiad y Dirprwywyr Elusennau, 1815-39 (‘ Flints. ’, 216-26), a'r hanes yn fwy cryno yn Thomas , S. Asaph , loc. cit. Edwinodd yr ysgol hithau, a chamdriniwyd y gwaddol — a gwaddol elusennau eraill a adawodd Wynne i dlodion y plwyf. Bu John Wynne f. 31 Rhagfyr 1714 , a chladdwyd yn y capel Ymneilltuol yn Nhrelawnyd . Enwir brawd iddo, Edward (a fu f. o'i flaen, gellid meddwl), a thair chwaer: Mary , Elizabeth (a briodwyd â John Hough o Gaer , yn 1700 , gan y gweinidog Annibynnol enwog James Owen ), a Catherine . Yn ôl Powys Fadog (iv, 298) a J. E. Griffith ( Pedigrees , 299), yr oedd ganddo ferch ac aeres, Catherine , a briododd â John Lloyd o'r Rhagad yn Edeirnion ; ond yn wyneb amlder yr enw ‘ John Wynne ’ yn ach y teulu, dylid wynebu'r posibilrwydd mai chwaer, ac nid merch iddo, oedd y Catherine hon. Sut bynnag, hi oedd yr aeres. Os nad oedd y Dr. John Evans (neu'r Dr. Daniel Williams ) wedi casglu ei ystadegau cyn marw John Wynne (ac y mae hynny'n berffaith bosibl), y mae'n rhaid fod Catherine hithau'n Annibynwraig , o leiaf ar yr adeg honno, oblegid dywed John Evans fod un aelod o gynulleidfa Trelawnyd ‘yn werth £14-15,000,’ ac ni buasai neb yno ond perchen Copa'rleni 'n werth hynny. Yn yr ymrafael ynglŷ'n â gwaddol elusennau Wynne , enwir rhyw ‘ Elizabeth Wynne ’ a oedd wedi marw cyn 1764 .

Llyfryddiaeth:

Cofnodion esgobaeth Llanelwy;
N.L.W. Llawysgrif Wynnstay yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth 143 (134);

a'r cyfeiriadau eraill a roddwyd uchod.

Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor