Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



WOOD , cyfenw tylwyth o sipsiwn Cymreig ;

y mae wrth gwrs dylwythau eraill o sipsiwn yng Nghymru , megis Ingram , Boswell , a Lovell , ond haedda'r Woodiaid sylw arbennig, am ddau reswm. Yn gyntaf, mae'r tylwyth mor fawr a changhennog nes i'r ymadrodd ‘teulu Abram Wd ’ (mewn mannau ‘teulu Alabaina ,’ gw. isod) dyfu'n enw cyffredinol, ar lafar gwlad, am sipsiwn fel y cyfryw; yn Pleser a Gofid Twm o'r Nant ,’ e.e., hawlia ‘ Sal o'r Sowth ’ ei bod hi'n perthyn i Abram Wood . Yn ail: am bron ddwy ganrif cafodd Cymru delynorion hynod o'r tylwyth hwn. Y brif ffynhonnell ar hanes y tylwyth yw'r Journal of the Gipsy Lore Society (chwilier am yr enw ‘ Wood ’ yn yr adran. ‘Names’ o'r mynegeion i'r cyfrolau), ac yn bennaf oll gyfraniadau John Sampson ( 1862 - 1931 ), diweddar lyfrgellydd Prifysgol Lerpwl . Derbynir ei drefn ef ar y tylwyth yn yr ysgrif bresennol; ar gyfer y t. 200 o'r J.G.L.S. am 1934 argraffodd Sampson daflen fanwl a chymhleth o'r Woodiaid , a seiliwyd yn bennaf ar draddodiad llafar y tylwyth (eto gwarentir rhai dyddiadau gan gofrestrau plwyfol). Aeth rhai sgrifenwyr yn y J.G.L.S. ar ddisberod gan gredu'n ehud braidd fod pob ‘ Wood ’ yng Nghymru 'n aelod o'r tylwyth hwn — Woodiaid yn Llanbrynmair o 1500 ymlaen (un ohonynt yn warden y plwyf yn 1697 ), Woodiaid parchus o fasnachwyr yng Nghaerfyrddin mor fore â 1630 , hyd yn oed y Llundeiniwr Thomas Wood , cyrnol , ac aelod seneddol dros Frycheiniog (gw. dan Williams , Gwernyfed .’ )

Credid gynt mai o Frome yng Ngwlad yr Haf y daeth ABRAHAM WOOD ( 1699? - 1799 ) a'i blant i Gymru , ond ymddengys bellach ( J.G.L.S. , 1931 , 171-87) mai Abraham Wood arall oedd y gŵr o Frome . Yn ôl ei or-ŵyr y telynor John Roberts o'r Drenewydd ( 1816 - 1894 [q.v.]) , a siaradai Romani 'n rhugl, daeth ein Habram ni i lannau Hafren ( Llanidloes , Llanbrynmair , Machynlleth ) ‘ryw 200 mlynedd’ cyn yr adeg yr oedd John Roberts yn sgrifennu. Eithr yn ôl Robert Roberts y Sgolor mawr ’ [q.v.] yn sir y Fflint a'i chyffiniau yr oedd y Woodiaid tua 1765-8 (31-5/6 yn hunangofiant Roberts ). Canai Abram y ffidil , ond nid oedd yn delynor — yng Nghymru y dysgodd ei dylwyth ganu'r delyn . Dywedir ei fod yn 100 oed pan fu farw; y mae adeg ei farw'n berffaith hysbys — bu f. ar y ffordd gerllaw Llwyngwril , a chladdwyd yn Llangelynnin , 12 Tachwedd 1799 ; ‘ Abram Woods , a travelling Egyptian ,’ chwedl rhestr y plwyf. Enwir tri mab iddo, Valentine , William , a Solomon (soniai nain y Sgolor Mawr am ‘ Tom ’ a ‘ Robin ’), ac un ferch Damaris (a briododd ag un o'r Ingramiaid yng ngogledd Ceredigion ). Nid ymdrinir yma ond â dau o'r meibion, ac â'r sawl o'u disgynyddion hwythau a fu'n delynorion adnabyddus. Fel yr awgrymwyd, y mae'r tylwyth yn niferus dros ben — ac yn ôl defod y sipsiwn , bu cryn ymbriodi rhwng ei wahanol geinciau.


A. VALENTINE (neu JOHN WOOD ,

mab hynaf Abram , a aned tua 1742 , a briododd ag un o'r Bosweliaid , ac a gladdwyd, dan yr enw ‘ John Abraham Woods ,’ yn Llanfihangel-y-Traethau , 14 Ebrill 1818 , ‘yn 76 oed.’ Dyma delynor cyntaf y tylwyth.

Plant iddo ef oedd



(1) ADAM WOOD , telynor ,

a aned yn Abergynolwyn ac a oedd yn 90 oed pan gladdwyd ef tua Llanbedr-pont-Steffan rywbryd rhwng 1852 a 1857 . Meibion i hwn oedd

( a ) JOHN JONES ( 1800 - 1844 ),

y dywed rhai iddo gael ei eni ar fin y ffordd tuag Abermaw ; bedyddiwyd ef yn Llanfihangel-y-Traethau , 6 Ebrill 1800 . Dysgodd ganu'r delyn gan ei dad a chan Richard Roberts o Gaernarfon ( 1769 - 1855 ) [q.v.] , a thyfodd yn un o delynorion enwocaf ei dylwyth a'i wlad; ‘ John Jones ’ y gelwid ef gan amlaf. Bu'n delynor i deulu Glanbrân ger Llanymddyfri (gw. dan Gwynne , Sackville ), yn cadw ysgol i delynorion yng Nghaerfyrddin dan nawdd Carnhuanawc ,’ ac yn ddiwethaf yn delynor i deulu Llanofer ; yno y bu f. 12 Rhagfyr 1844 ;


( b ) EDWARD WOOD , telynor ,

g. 26 Awst 1838 , bu f. yn y Bala tua 1908 — gw. atgofion J. Glyn Davies amdano yn Lleufer Haf 1952 .


(2) ALABAINA WOOD ,

yr aeth ei henw'n enw ar sipsiwn yn gyffredinol mewn rhai ardaloedd; argraffwyd gan J. Glyn Davies ( J.G.L.S. , 1929 , 143-4) fanylion diddorol amdani.


(3) THOMAS WOOD ,

a aned mewn ysgubor yn Llanybydder , a fu f. yn Rhuthyn yn 95 oed, ac a gafodd naw o blant; yn eu plith gellir enwi ( a ) ROBERT WOOD , telynor a welid yn aml yng Nglanbrân ; ( b ) JEREMIAH WOOD , telynor , a gladdwyd yn Llanrwst ; ( c ) ADAM WOOD , telynor (tad y telynor GODFREY WOOD ), a gladdwyd yn Llanelwy ; ( ch ) SAIFORELLA WOOD , mam y MATTHEW (‘ MATCHO ’) WOOD y casglodd Sampson lawer o lên-gwerin y sipsiwn oddi ar ei wefusau — bu Matthew f. yn y Bala , 2 Mawrth 1929 , ‘yn 86 oed,’ a chladdwyd yn Llanycil .


(4) JEREMIAH WOOD (neu WOOD ), ‘ Jerri Bach Gogerddan ’ ( 1778? - 1867 ), telynor enwog

Plas Gogerddan am 51 mlynedd; bu f. 27 Gorffennaf 1867 a chladdwyd yn Llancynfelin . O'i blant ef, bu ( a ) JEREMIAH , telynor , f. yn y Fenni yn 1878 , daeth ( b ) JOHN yn olynydd i'w dad yng Ngogerddan , ond yn y Rhyl , tua 1870 , y bu f. ac y claddwyd ef, a daeth ( c ) ELEANOR , ar ôl ymado â'i gŵr cyntaf ‘ Dic Alabama ,’ yn wraig i'r telynor John Roberts o'r Drenewydd ac yn fam i lond tŷ o delynorion .


(5) ELLEN WOOD (‘ Neli Ddall ’),

mam BENJAMIN WOOD a fedyddiwyd yn Llanuwchllyn , 2 Mawrth 1831 , ac a ddaeth yn delynor adnabyddus yng Nghaerfyrddin .


B. Ail fab yr hen ‘ Abram Wood ’ oedd WILLIAM (gelwir ef gan rai yn THOMAS ) WOOD . Hwn oedd tad (1) ARCHELAUS WOOD , disgybl cyntaf y telynor Richard Roberts o Gaernarfon ; (2) WILLIAM WOOD , tad HENRY WOOD (‘ Harri Ddu ’) y telynor yn Llanidloes yr oedd Ceiriog mor gyfarwydd ag ef — tua 1883 , ym Mhenrhyndeudraeth , y claddwyd Harri ; a (3) SARAH WOOD — priododd hi â John Robert Lewis o Bentrefoelas (cefnder i'r almanaciwr John Robert Lewis , q.v. ), a mab iddynt hwy oedd John Roberts o'r Drenewydd ; gw. yr ysgrif arno.

Ffynonellau:

  • J. Glyn Davies , ‘Welsh Source, for Gipsy History,’ yn Journal of the Gipsy Lore Society , 1930 , 64-86;
  • John Sampson , ‘The Welsh Woods,’ yn Journal of the Gipsy Lore Society , 1932 , 56-71; 1933 , 33-46, 196-205; 1934 , 190-200;
  • R. Griffith , Llyfr Cerdd Dannau (1913) (sy'n anghyson mewn mannau â thaflen Sampson);
  • gwybodaeth gan yr Athro J. Glyn Davies .

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54