Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

WILLIAMS , ROBERT (‘ Robert ap Gwilym Ddu ’; 1766 - 1850 ), bardd ; g. 6 Rhagfyr 1766 , unig blentyn William Williams a Jane ( Parry ) o'r Betws Fawr , ffermdy ym mhlwyf Llanystumdwy . Tebyg mai yn un o ysgolion y gymdogaeth y cafodd addysg gyffredinol, ac mai gan rai o feirdd Eifionydd y dysgodd gelfyddyd barddoniaeth. Treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn amaethwr cyfrifol, ond cafodd hamdden i ddilyn diddordebau megis llenyddiaeth Gymraeg , diwinyddiaeth , cerddoriaeth , a hynafiaethau . Daeth ei gartref yn gyrchfa Cymry diwylliedig, ac adwaenid ef yng Ngwynedd fel bardd a gŵr gwybodus ac annibynnol ei farn. Yr oedd Robert Williams tua 50 oed pan briododd â merch ifanc a wasnaethai (mae'n debyg) mewn plasty cyfagos. Ganed iddynt un ferch, Jane Elizabeth , ond bu hi farw yn 1834 yn 17 oed. Un o alarnadau dwysaf yr iaith yw'r awdl a ganodd ei thad ar ei hôl. Yr oedd Robert yn gyfeillgar â beirdd yr eisteddfod, ond ni fynnodd gystadlu wedi'r un tro y collodd y wobr. Dywedwyd ar gam iddo ennill mewn eisteddfod arall. Bu'n gyfaill ffyddlon i J. R. Jones , Ramoth [q.v.] , a bu'n cynorthwyo'r gŵr hwnnw i gyhoeddi llyfrau emynau . Coffeir ei gysylltiad ef a ‘ Dewi Wyn ’ [q.v.] , ei gymydog a'i gynddisgybl, â'r lle yr addolent, gan yr enw ‘ Capel y Beirdd .’ Bardd crefyddol oedd ef yn bennaf, a'i brofiadau crefyddol a'i symbylodd ef amlaf i ganu, ond ni chymerodd Robert Williams mo'i fedyddio, ac ni fu'n aelod eglwysig. Ychydig cyn diwedd ei oes symudodd ef a'i wraig i dŷ a elwid Mynachdy Bach , ac yno y bu f. 11 Gorffennaf 1850 yn 83 oed. Claddwyd ef ym mynwent Abererch , ger Pwllheli .

Fel crefftwr yn y canu caeth yr oedd ‘ Robert ap Gwilym Ddu ’ yn llinach beirdd gorau'r hen draddodiad, ac y mae rhai o'i englynion yn emau pur. Dysgodd lawer gan Oronwy Owen , ond yr oedd hefyd yn ddyledus i draddodiad ei fro ei hun. Yn ei emynau cyfunodd ef grynoder y canu caeth ac asbri telynegol emynwyr y 18fed g. Ei emyn mwyaf adnabyddus yw ‘ Mae'r gwaed a redodd ar y groes .’

Llyfryddiaeth:

Gardd Eifion. Casgliad o Waith Barddonawl… , 1841 , 1841 (ail arg., 1877 );
Lloffion yr Ardd barddoniaeth anghyhoeddedig Robert ab Gwilym Ddu, y bardd Teuluaidd , Pwllheli, 1911 (‘Cybi’), 1911 ;
S. J. Williams , Robert ap Gwilym Ddu, Detholion o'i Weithiau , Caerdydd, 1948 , 1948 ;
Y Traethodydd , 1852 ;
Geirlyfr Bywgraffiadol o Enwogion Cymru , 1870 ;
Y Gwyddoniadur Cymreig , 1889–96 .

Awdur:

Yr Athro Stephen Joseph Williams, D.Litt., (1896-1992), Abertawe.