WILLIAM(S)
,
LEWIS
(
1774
-
1862
),
yr hynotaf o athrawon ysgolion cylchynol Charles o'r Bala
;
g. yn
1774
yn
Gwastadgoed
,
Pennal
, yn fab i
William
a
Susan
Jones
; tlodion oedd ei rieni, a bu'r tad f. pan nad oedd
Lewis
ond pedair oed, gan adael y fam heb fawr gymorth ond y plwyf. Yn 16 oed, ymunodd
Lewis
â
milisia'r sir
; bu wedyn yn
brentis i grydd
yng
Nghemaes
,
Maldwyn
, ac yno y trowyd ef at grefydd, yn 18 oed. Galwyd ef yr eilwaith i'r
milisia
, a bu yn
Dover
a
Penzance
. Wedi ei ryddhau, aeth i
weithio ar ffermydd
. Gan ymdeimlo ag anwybodaeth gwerin yr ardal,
cychwynnodd ysgol
yn
Llanegryn
, serch na fedrai ef ei hunan ddarllen — ceisiai help i ddysgu'r wers at ddaliad nesaf ei ysgol. Clywodd
Thomas
Charles
amdano, a mynnodd ei weld; trefnodd iddo gael chwarter blwyddyn o ysgol, ac yna penododd ef yn
athro llog
(am £3 y flwyddyn, a gododd wedyn i £4) yn ei ysgolion cylchynol. Bu wrthi, yma a thraw yng nghantref
Meirionnydd
, am 25 mlynedd; ymysg ei ddisgyblion gellir enwi
Mary
Jones
(y ferch a gafodd
Feibl
gan
Charles
) a
Roger
Edwards
[q.v.]
. Dysgai ddarllen
Cymraeg
, rhyw gymaint o rifyddeg, ac ambell dro ryw gymaint o
Saesneg
; anfonai adroddiadau manwl o'i waith. Cymerai ei ran hefyd yng
ngwaith yr ysgol Sul
, ac yn
1807
dechreuodd
gynghori
— cydnabuwyd ef yn
bregethwr
rheolaidd gan ei gyfarfod misol yn
1815
. Ar un adeg (
1812
) yr oedd yng ngwasanaeth rheolwyr ysgolion
Madam
Bevan
, yn
cadw eu hysgol
yn
Llangelynnin
, a chafodd gynnig mynd yn un o'u hathrawon parhaol, ond gwrthododd, am na fynnai symud i'r Deheudir. Priododd yn
1819
, ac yn
1824
aeth ef a'i wraig i fyw yn y tŷ-capel yn
Llanfachreth
ger
Dolgellau
. Bu f.
14 Awst 1862
, yn 88 oed. Disgrifir ef fel ‘bychan ei gorff, bychan ei enaid, bychan ei ddoniau’;
ond yr oedd ei ffyddlondeb a'i weithgarwch yn eithriadol.
Llyfryddiaeth:
-
R. Owen
,
Ysgolfeistriaid Mr. Charles o'r Bala
,
Dolgellau, 1898
, 127-48 (gyda darlun ohono).
Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor
