WILLIAMS
,
CHARLES
(
1633
-
1720
),
cymwynaswr
i
Gaerlleon-ar-Wysg
, ei dref enedigol.
Bu mor anffodus a lladd cefnder iddo (
Morgan
o
Benrhos
) mewn gornest, â gorfu iddo ffoi o'r wlad. Aeth i
Smyrna
, a
throi at fasnach
yno ac mewn gwledydd eraill, megis
Rwsia
, a chasglodd gyfoeth dirfawr. Llwyddodd
John
Hanbury
o
Bont-y-pŵl
(gw. dan
‘
Hanbury
’
) i rwyddhau'r ffordd iddo i ddychwelyd i
Brydain
,
yn nheyrnasiad
William
III
, ond ymddengys iddo drigiannu yn
Llundain
, heb dynnu sylw ato'i hun, eithr gan
farchnata mewn stociau
a
rhoi benthyg arian i'r Llywodraeth
— a chwanegu at ei gyfoeth. Bu farw'n ddibriod,
29 Awst 1720
, ‘yn 87 oed’; pan wnaeth ei ewyllys (
Ionawr 1717
) yr oedd yn byw yn
Covent Garden
. Yn ei ddiolchgarwch i
Hanbury
, yr oedd wedi trefnu i £70,000 fynd i
Charles
, pedwerydd mab
Hanbury
, ar yr amod iddo chwanegu ‘
Williams
’ at ei gyfenw pan ddelai i oed; gwnaethpwyd hynny yn
1729
; gw. dan
Hanbury-Williams
,
Syr
Charles
. Yn ei ewyllys, gadawodd £4,000 i
sefydlu ysgol elusennol
i 30 o fechgyn a 20 o enethod, yng
Nghaerlleon-ar-Wysg
, ac i dalu am eu prentisio hyd y caniatâi'r gwaddol; adeiladwyd yr ysgoldy yn
1724
. Ymhellach, mewn atodiad i'r ewyllys (
23 Awst 1720
), gadawodd £3,000 arall at
atgyweirio'r eglwys
yno ac at
wella'r ffyrdd yn y dre
ac ati.
Llyfryddiaeth:
-
W. Coxe
,
An historical tour in Monmouthshire
,
1801
(arg.
1904
), 104, 207;
-
Bradney
,
A History of Monmouthshire
, I, ii, 438;
-
adroddiad llawn o'r elusennau yn
Report on Charities (‘Monmouth‘)
,
1815-39
(‘Monmouth’), 450-60.
Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor
