Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



WILLIAMS , ABRAHAM (‘ Bardd Du Eryri ’; 1755 - 1828 ) ;

g. yn Cwmglas Mawr , Llanberis . Rhoes ei dad, Thomas Williams , ef yn ysgol John Morgan [q.v.] , curad Llanberis , am gyfnod; yr oedd Dafydd Ddu Eryri yno yr un pryd. Bu dau gurad arall cyn hynny yn Llanberis yn ieuenctid Abraham Williams , sef Dafydd Ellis (‘ Person Criceth ’ wedi hynny), a fu yno o 1764 i 1767 , ac Evan Evans (‘ Ieuan Brydydd Hir ’) , a fu yno am ran o'r flwyddyn 1771 . Trwyddynt hwy y daeth Abraham i gymryd diddordeb mewn barddoniaeth Gymraeg . Yr oedd ganddo gopi o Ramadeg Siôn Rhydderch , a rhoddai ei fenthyg i'r bechgyn eraill oedd yn yr ysgol. Symudodd i weithio i chwarel y Penrhyn , a bu Gutyn Peris ( Griffith Williams [q.v.]) yn lletya yn ei dŷ yng Ngwaun-y-gwiail , Llanllechid . Yn ystod y cyfnod hwn bu rhyw gweryl rhwng y ddau gyfaill a cheir Gutyn yn anfon ‘ Cywydd y Cymod ’ ato yn 1791 , lle y cydnebydd iddo dderbyn hyfforddiant ganddo yn y llinell ‘ Dygaist im ramadegau .’ Mewn cywydd arall at Gwilym Peris dywaid Gutyn mai Abraham Williams oedd eu hathro ill dau.

Yn 1793 hwyliodd y ‘ Bardd Du ’ i America gan lanio yn Philadelphia , ond symudodd yn fuan i New York lle bu ei wraig farw o'r clefyd melyn . Priododd eilwaith a symudodd i Essex County , New Jersey , yn 1797 , a dywaid Rowland fab Owen , a fu'n chwilio am hanes y bardd yn yr America , ar sail yr hyn a glywodd gan ei ferch, Catrin , iddo sefydlu yn Dorence , Luzerne County , Pennsylvania , yn 1798 , lle prynodd dir a gosod melin i lifio coed ar yr afon , a gwneuthur cadeiriau i'w gwerthu . Dangosodd Catrin gadair o waith ei thad iddo; dellt hickory oedd ei gwaelod, a dywedodd iddi waelodi cannoedd o gadeiriau pan oedd yn llances. Credai Rowland fab Owen fod tuedd yn Abraham Williams at y Bedyddwyr pan oedd yng Nghymru ond iddo ymuno â'r Wesleaid yn America . Yn 1816 symudodd drachefn i Grist Flatts , lle ar ochr orllewinol i'r afon Susquehanna , a gwnaeth weithdy yn y fan honno fel cynt. Yn 1828 aeth i gyfarfod ynglŷn ag etholiad Andrew Jackson , y gŵr a ddewiswyd wedyn ( 1829 ) yn arlywydd yr Unol Daleithiau , ond bu'r daith yn ormod iddo, a bu f. yn fuan wedyn. Claddwyd ef mewn mynwent yn agos i'w dŷ, ac ar garreg ei fedd torrwyd: ‘ Abraham Williams , Died Dec. 27 1828 , Aged 73 yrs. 3 m. 9 dys. ’ Daethai chwedl ddi-sail i Gymru iddo farw cyn 1816 a chanodd Gutyn Peris awdl-farwnad iddo ( Ffrwyth Awen , 60). Cafodd Abraham Williams felly ddarllen ei farwnad ei hunan, ac yn ‘ Cywydd yr Adfail ,’ a anfonodd i Gymru o'r ‘ goedwig dywyll ar lan afon fawr Susquehana , neu afon hir a cham, Mai 30, 1819 , ’ cawn gyfeiriad at y farwnad annhymig a darlun da o'r bardd yn tynnu ar derfyn y daith wedi ei grwydro pell.

Ffynonellau:

  • Llythyrau Rowland fab Owen , 1866-70 ;
  • Hynafiaethau a Thraddodiadau Plwyf Llanberis a'r Amgylchoedd (1892) , 84-8;
  • Hanes Methodistiaeth Arfon , iv, 29;
  • N.L.W. Llawysgrif Cwrtmawr yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 72;
  • Y Brython , iii, 154;
  • Y Cymmrodor , 1938 , 134.

Awdur:

Griffith Thomas Roberts, M.A., Llanrug

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54