Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

VAUGHAN , ROBERT ( 1592? - 1666 ), hynafiaethydd a pherchen llyfrgell enwog Hengwrt ; unig fab cyfreithlon Hywel Fychan (a fu f. 1639 ), y Wengraig yn nhreddegwm Garthgynfor a phlwyf Dolgellau ar lethrau dwyreiniol Cader Idris , a olrheiniai ei dras o Gadwgan , arglwydd Nannau , mab Bleddyn ap Cynfyn , tywysog Powys . Ei fam oedd Margaret , ferch Edward Owen , Hengwrt , plwyf Llanelltyd , ac ŵyres Lewis Owen [q.v.] , barwn Siecr Gogledd Cymru , a laddwyd gan Wylliaid Cochion Mawddwy yn 1555 . Ganwyd Robert Powell Vaughan , neu Robert Vaughan fel y daethpwyd i'w adnabod, yn y Wengraig , tua 1592 , a barnu oddi wrth gofnod ei fynediad i Goleg Oriel , Rhydychen , yn 20 oed yn 1612 . Gadawodd y coleg heb gymryd gradd. Y mae hanes ei fywyd cynnar yn ddirgelwch, ond gellid dadlau oddi wrth ei gyfeillgarwch â Rhys a Sion Cain , a gydnabyddai ef fel ei athrawon mewn achyddiaeth , iddo dreulio cryn amser yng Nghroesoswallt . Ni wyddys chwaith ddyddiad ei briodas â Chatrin ( 1594 - 1663 ), ferch Gruffudd Nannau (g. 1568 ), ond gwyddys ei fod yn byw yn y Wengraig yn 1624 . Tebyg yw iddo fyned i fyw i Hengwrt ar ôl priodi. Rhwng 1608 a 1612 ceir fod Robert Owen yn gwystlo Hengwrt i'w frawd-yng-nghyfraith, Hywel Fychan . Yr oedd Robert Vaughan yn ustus heddwch ym Meirion a chymerai ran flaenllaw mewn materion lleol . Ymddengys ei fod yn dal trysoryddiaeth trethi pontydd rhan o'r sir yn ystod y Werinlywodraeth . Nid yw'n debyg i helyntion ymrafael y dyddiau hynny fennu llawer ar ei fywyd. Ei brif ddiddordebau oedd achyddiaeth , hanes cynnar Cymru , hynafiaethau , a chasglu llyfrau a llawysgrifau . Yr oedd ganddo gylch eang o ohebwyr ar y pynciau hyn, e.e. Rhys a Siôn Cain , Dr. John Davies , Mallwyd , Ieuan Llwyd Sieffre , y Palau , John Jones , Gellilyfdy (llawysgrifau'r hwn a ddaeth i'w feddiant tua 1658 ), Meredith Lloyd y Trallwng , William Maurice Cefnybraich , Wynniaid Gwydir , Syr Simonds D'Ewes , John Selden , a James Ussher , archesgob Armagh . Y llyfrgell lawysgrifau a gasglodd yn Hengwrt yw'r casgliad gwychaf o lawysgrifau Cymraeg a grynhowyd erioed gan unigolyn. Arhosodd yn Hengwrt hyd 1859 , pan drosglwyddwyd hi drwy ewyllys Syr Robert Williames Vaughan i W. W. E. Wynne , Peniarth [q.v.] . Prynu etifeddiaeth llyfrgell Hengwrt - Peniarth i'w chadw yn Aberystwyth yn 1905 gan Syr John Williams oedd un o'r dadleuon cryfaf dros osod y Llyfrgell Genedlaethol yno. Casglodd Robert Vaughan lyfrau hefyd, ond chwalwyd hwy gan Thomas Kerslake , llyfrwerthwr ym Mryste , yn nechrau'r 19eg g. Erys y catalog a wnaeth Robert Vaughan o'i lyfrgell (llsgr. N.L.W. 9095 ). Copïodd nifer da o hen destunau llenyddol a hanesyddol , gwnaeth fynegair ysgrythurol , llyfrau achau , yn arbennig y casgliad gwerthfawr sydd yn llsgr. Peniarth 287 , a thraethodau ar amseryddiaeth a phynciau yn hanes Cymru , a chyfieithodd Frut y Tywysogion yn Saesneg . Arfaethai ddwyn allan argraffiad diwygiedig o Historie David Powel [q.v.] , gw. B.B.C.S. , vi, 157. Yr unig waith a gyhoeddodd oedd llyfryn yn dwyn y teitl British Antiquities Revived ( Rhydychen , 1662 ). Ei gynnwys yw gwrthddadl yn erbyn casgliad Syr Thomas Canon mai Cadell oedd mab hynaf Rhodri Mawr ac felly fod tywysogion Deheubarth yn cael blaenoriaeth ar dywysogion Gwynedd , cywiriad yn ach iarll Carbery fel y ceir hi yn Cambria Triumphans Percy Enderbie gan wahaniaethu rhwng Gwaethfoed Powys a Gwaethfoed Ceredigion , a thraethiad byr ar Bum Llwyth Brenhinol Cymru .

Bu Robert Vaughan farw ar ddydd Iau'r Dyrchafael (16 Mai), 1667 . Dywed Anthony Wood , ar awdurdod Thomas Ellis , rheithor Dolgellau , iddo gael ei gladdu yn eglwys y plwyf hwnnw. Nis cofnodir yng nghofrestr yr eglwys honno. Ond mewn drafft o'i ewyllys, a wnaethpwyd 1 Mai 1665 , yno y gorchmynnai ei gladdu. Gadawodd bedwar mab a phedair merch — HYWEL VAUGHAN , y Fanner , siryf Meirion , 1671 , a briododd ddwywaith, (1) â Jane ferch Robert Owen , Ystumcegid , a gweddw Huw Tudur , Egryn , a (2) â Lowri ferch Gruffudd Derwas , Cemaes , a gweddw Wmffre Pugh , Aberffrydlan ; YNYR VAUGHAN , a oedd yn ddibriod ond a genhedlodd John fab Ynyr a ymfudodd i Bensylfania ; HUGH VAUGHAN , a briododd Elisabeth ferch Edmund Meyrick Ucheldre ; a GRUFFUDD VAUGHAN a etifeddodd Ddolmelynllyn ac a briododd Catherine ferch John ap Robert ap John ap Lewis ap Meredith , Glynmaelda ; MARGARET a briododd (1) William Prys , rheithor Dolgellau , a (2) Robert Fychan ap Tudur Fychan , Caerynwch ; JANE a briododd Robert Owen , Dolyserau ; ELIN a briododd Dafydd Elis ap Rowland Elis , Gwanas ; ac ANN a briododd Hugh Evans , Berthlwyd , Llanelltyd .

Llyfryddiaeth:

Wood , Athenae Oxonienses , 1813–20 , iii, 729;
Oxford Dictionary of National Biography ;
dogfennau Nannau yng Ngholeg y Gogledd, Bangor;
Heraldic Visitations of Wales and Part of the Marches , 1846 , ii, 237;
Llawysgrifau Peniarth yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth 287-8;

J. Y. W. Lloyd , History of the Princes, the Lords Marcher, and the Ancient Nobility of Powys Fadog , iv, 292-3; vi, 22;

N.L.W. Llawysgrif Wynnstay yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth 144, 766;

Journal of the Welsh Bibliographical Society , ii, 76-83, 123-8;

Reports on Manuscripts in the Welsh Language . Historical Manuscripts Commission, 1898–1910 , yn arbennig cyf. i, rhannau ii a iii;

Handlist of Manuscripts in the National Library of Wales , 1940 ff , i;

Cylchgrawn Cymdeithas Hanes a Chofnodion Sir Feirionydd , i, 21-30.

Awdur:
Evan David Jones, F.S.A., (1903-87), Aberystwyth

Atodiadau a chywiriadau:

VAUGHAN , ROBERT ( Bywg. , 944) Gwall argraff yn y dyddiadau ( 1592? - 1667 ) (nid ‘ 1666 ’).