Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

VAUGHAN , HENRY ( 1621 - 1695 ), bardd , o deulu Vaughan , Tre'r Tŵr (gw. yr ysgrif arnynt) ; g. yn Trenewydd ( Newton ), sir Frycheiniog , ar ddyddiad na ellir bod yn sicr ohono, yn 1621 i bob golwg. Cafodd ei addysgu gan Matthew Herbert , rheithor Llangattock . Ymddengys iddo fynd i Goleg Iesu , Rhydychen , yn 1638 , eithr ni chymerodd radd yno. Tua dwy flynedd wedi hynny anfonwyd ef gan ei dad i Lundain i astudio'r gyfraith. Oherwydd i'r Rhyfel Cartrefol dorri allan galwyd ef yn ôl i'w gartref a bu am gyfnod yn ysgrifennydd i Syr Marmaduke Lloyd , barnwr . Y mae lle i gredu iddo ymladd gyda phlaid y brenin . Gwyddys ei fod yn ôl yn ei gartref erbyn 1647 . Tua'r flwyddyn 1650 cafodd dröedigaeth at grefydd o dan ddylanwad George Herbert [q.v.] . Cryfhawyd yr ymlyniad hwn wrth grefydd gan farwolaeth ei frawd William , a dwysaodd afiechyd Henry Vaughan ei hunan yr argraff. Fel Brenhinwr pybyr gofidiai'n fawr oblegid digwyddiadau gwleidyddol ei gyfnod, eithr câi beth diddanwch yng ngolygfeydd Dyffryn Wysg . Troes i ddarllen llyfrau defosiynol a gweithiau ar athroniaeth gudd a chyfrin, a dechreuodd hefyd ymarfer fel meddyg . Priododd ddwywaith — (1) Catherine Wise , a (2) Elizabeth , chwaer y wraig gyntaf. Bu f. 23 Ebrill 1695 a chladdwyd ef yn Llansantffraid .

Prif weithiau Henry Vaughan oedd Poems , 1646 ; Silex Scintillans , 1650 ; Olor Iscanus , 1651 ; The Mount of Olives , 1652 ; Flores Solitudinis , 1654 ; a Thalia Rediviva , 1678 . Cyhoeddodd Gwasg Gregynog ei Poems yn 1924 , ac yn 1938 ei gyfieithiad o Guevara , ‘ Praise and Happinesse of the Countrie-Life ’ (gw. Olor Iscanus ). Yr oedd Vaughan yn ddwyieithog a cheir olion dylanwad Cymraeg ar ei farddoniaeth; y mae'r farddoniaeth honno hefyd yn adlewyrchu ei gariad tuag at ei ddyffryn genedigol tawel. Yn ei hoffter o gymuno ar ei ben ei hun â natur, ac ailfyw ei atgofion am ei blentyndod a'i ieuenctid, y mae'n rhagflaenydd i William Wordsworth .

Llyfryddiaeth:

Oxford Dictionary of National Biography ;
L. C. Martin (gol.), The Works of Henry Vaughan , Rhydychen, 1914 (Oxford, 1914 );
id., ‘Henry Vaughan and the Theme of Infancy,’ yn Seventeenth Century Studies presented to Sir Herbert Grierson , Rhydychen, 1938 (Oxford, 1938 );
L. Imogen Guiney (gol.), The Mount of Olives and Primitive Holiness set forth in the life of Paulinus Bishop of Nola , Llundain, 1902 (Henry Frowde, 1902 );
F. E. Hutchinson , Henry Vaughan. A life and interpretation , Rhydychen, 1947 (Oxford, 1947 );
E. Blunden , On the Poems of Henry Vaughan. Characteristics and imtimations. With his principal Latin poems carefully translated into English verse , Rhydychen, 1927 (Oxford, 1927 ).

Awdur:

Yr Athro-Emeritus Herbert Gladstone Wright, M.A., (1888-1962), Bangor

Brawd (efell) iddo oedd THOMAS VAUGHAN ( 1621 - 1666 ), alcemydd a bardd , y mae ysgrif arno yn y D.N.B. a llawer o'i hanes yn Theophilus Jones , Hist. Brecknock (3ydd arg.), iii, 207, ac yn llyfr F. E. Hutchinson ar Henry Vaughan (yn arbennig yn pen. xi, ond chwilier y fynegai hefyd). Aeth i Goleg Iesu , Rhydychen , ddiwedd 1638 , graddiodd yn 1642 , ond nid oes gofnod swyddogol yn cadarnhau Anthony Wood pan ddywed hwnnw iddo gael ei ethol yn gymrawd (gw. Hardy , Jesus College , 97-8, a'r rhestr ar ddiwedd y llyfr). Penodwyd ef yn rheithor Llansantffraid (ei blwyf genedigol) tua 1644 — y mae ‘ 1640 ’ Theophilus Jones yn rhy gynnar. Ond aeth i Rydychen i ymuno â Siarl I , a bu'n ymladd drosto yn y rhyfel . Am hyn, a hefyd am anghymedroldeb ac am ei absenoldeb maith o'i blwyf, bwriwyd ef allan o'i fywoliaeth gan ddirprwywyr y Senedd yn 1650 ( Richards , Puritan Movement , 50-2, a Religious Developments , 490). Yn Rhydychen , ac wedyn yn Llundain , ymroes i astudio alcemeg . Bu f. 27 Chwefror 1665/6 yn Albury yn sir Rhydychen , a chladdwyd yno. Yn ei syniad ef ei hun, athronydd ydoedd — ond athronydd a ymwrthodai'n bendant â dysgeidiaeth Aristotlys a Descartes , oblegid math o gyfrinydd oedd ef, a threiddio drwodd i ddirgelion natur yn hytrach na chwilio am ‘y maen gwerthfawr’ oedd nod ei arbrofion alcemegol . Cyhoeddodd ryw wyth o lyfrau dan y ffugenw ‘ Eugenius Philalethes ’ (felly cymysgir ef yn fynych â chyfriniwr arall, a'i galwai ei hunan yn ‘ Eirenaeus Philalethes ’), a phriodolir llyfrau eraill iddo. Sgrifennodd hefyd gryn swm o farddoniaeth , yn Lladin ac yn Gymraeg . Nid yn unig fe'i cyfrifai ei hunan yn Gymro , ond fe ddywed mai Cymraeg oedd ei famiaith ( Hutchinson , op.,cit., 26).

Llyfryddiaeth:

Enwyd y ffynonellau yng nghorff yr ysgrif.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor