g.
3 Ebrill 1832
yn ‘
Tŷ'r Agent
’ yn agos i
Ynys-ddu
, pentref yn nyffryn
Sirhywi
,
sir Fynwy
.
Mesurwyr tir
a
pheirianwyr
oedd ei ddau frawd,
David
Thomas
a
John
Thomas
, a chychwynnodd ‘
Islwyn
’ ddysgu eu crefft hwy, ond gwelodd ei frawd-yng-nghyfraith, y
Parch.
D.
Jenkyns
(‘
Jenkyns y Babell
’), ddeunydd
pregethwr
ynddo, a danfonwyd ef i ysgolion yn
Nhredegar
,
Casnewydd
, a'r
Bont-faen
, ac i athrofa'r
Dr.
Evan
Davies
[q.v.]
yn
Abertawe
. Syrthiodd mewn cariad yn y dref honno â merch ifanc,
Ann
Bowen
, a phan oeddent ar briodi, bu farw'r ferch, ac effeithiodd hyn yn drwm ar ei fywyd a'i farddoniaeth. Yng nghyfarfod misol
Twyncarno
,
Rhymni
,
3 a 4 Ionawr 1854
, derbyniwyd cais oddi wrth
gapel y Babell
am ganiatâd i
William
Thomas
bregethu
, ac yng nghyfarfod misol y
Gelli Groes
,
16 Awst 1854
, rhoddwyd iddo, ar ôl y prawf, ganiatâd ‘i ddechreu
pregethu
yn ôl y drefn arferol.’ Ordeiniwyd ef yn
1859
, ond ni bu erioed yn fugail eglwys. Yn
1864
priododd â
Martha
, merch
William
Davies
, gŵr a briododd weddw, mam
Ann
Bowen
; buont fyw yn ‘
Green Meadow
’ gerllaw
capel y Babell
, ac yno y buont nes adeiladu tŷ iddo ef ei hun a'i wraig yn
1871
, sef ‘
Y Glyn
.’ Yn ôl
Daniel
Davies
[q.v.]
, bu
Islwyn
yn ‘
golygu
'r
Cylchgrawn
, yr
Ymgeisydd
, y
Glorian
, y
Gwladgarwr
, a barddoniaeth y
Faner
a'r
Cardiff Times
,’ ond y mae'n anodd gwybod faint o wir sydd yn hyn. Beth bynnag, bu'n
golygu
‘
Y Golofn Gymreig
’ yn
The Cardiff Times
a bu
‘
Glasynys
’ (
Owen Wynne
Jones
) [q.v.]
ac yntau yn
ysgrifennu erthyglau blaen
Y Glorian
, ond
‘
Llew Llwyfo
’ (
Lewis William
Lewis
) [q.v.]
a benodwyd yn
olygydd
arno. Bu ‘
Islwyn
’ f.
20 Tachwedd 1878
, a chladdwyd ef ym mynwent
capel y Babell
.
Dau athro barddol ‘
Islwyn
’ oedd ‘
Gwilym Ilid
’ ac
‘
Aneurin Fardd
’ [q.v.]
ac yr oedd yn y cyfnod hwn yn
sir Fynwy
, yn enwedig yn
Abergafenni
, gylchoedd llenyddol. Bu ‘
Islwyn
’ yn
gystadleuydd mawr yn yr eisteddfodau
, a chystadleuydd aflwyddiannus ar y cyfan. Enillodd yn
1853
wobr yn
eisteddfod Cefn-coed-y-cymer
ar gân, ‘
Abraham yn aberthu Isaac
,’ ac ar farwnad i
‘
Carnhuanawc
’
yn eisteddfod olaf
Cymdeithas Cymreigyddion y Fenni
; enillodd
gadair
yn
eisteddfod y Rhyl
,
1870
, am awdl, ‘
Y Nos
'; yng
Nghaergybi
yn
1872
am awdl ar ‘
Moses
'; yng
Nghaerffili
yn
1874
am awdl, ‘
Cartref
'; ac yn
Nhreherbert
yn
1877
am awdl, ‘
Y Nefoedd
.’ Nid enillodd gadair yr
eisteddfod genedlaethol
, er iddo geisio droeon amdani. Tybiai ar ddiwedd ei fywyd iddo esgeuluso pregethu'r efengyl wrth gystadlu gymaint.
Dyma restr o lyfrau ‘
Islwyn
’ a chasgliadau o'i weithiau:
Barddoniaeth, gan Islwyn
,
1854
;
Ymweliad y Doethion a Bethlehem. Y bryddest fuddugol yn Eisteddfod Ivoraidd Llanelli
,
1867
(
Aberdâr
,
1871
);
Awdl ar y Nefoedd
,
1878?
;
Caniadau gan Islwyn
(
Gwrecsam
, diddyddiad);
Cymru, gan Islwyn
(
Cyfres Blodau'r Grug
, diddyddiad);
Pregethau y Parch. William Thomas (Islwyn). Gan y Parch. Edward Matthews
,
1896
;
Islwyn, pigion o'i waith
,
1897
;
Islwyn
(
Llyfrau Urdd y Delyn
,
1897
);
Gwaith Barddonol Islwyn
(
Owen M.
Edwards
),
1897
;
Gwaith Islwyn
(
Cyfres y Fil
,
1903
);
Perlau Awen Islwyn, gan J. M. Edwards, M.A.
,
1909
;
Islwyn's English Poems
,
1913
.