THOMAS
,
SAMUEL
(
1692
-
1766
),
gweinidog gyda'r Annibynwyr, ac athro academi Caerfyrddin
;
g. yn
1692
yn y
Derllysg
gerllaw
Caerfyrddin
, yn fab i
amaethwr
cefnog. Yr oedd yn un o ddisgyblion cyntaf
Thomas
Perrot(t)
[q.v.]
; gadawodd yr academi yn
1724
, a chredir iddo wedyn fod yn
weinidog
yn
West Looe
,
Cernyw
. Yn
1735
, galwyd ef i fugeilio
eglwys Heol Awst
,
Caerfyrddin
, a
chadwai hefyd ysgol ramadeg
.
Ond yn
1743
, pan symudwyd yr academi eilwaith i
Gaerfyrddin
, gwahoddwyd
Samuel
Thomas
i gynorthwyo
Evan
Davies
[q.v.]
ynddi — noder na ddiddymwyd yr ysgol, ac iddi barhau, mewn cyswllt â'r academi, hyd
1845
; felly pan ddarllenwn fod rhyw weinidog wedi bod dan addysg ‘yng
Nghaerfyrddin
,’ nid yw bob amser yn dilyn iddo fod yn yr academi. Ymddengys mai gŵr sychlyd, yn y pulpud ac yn y ddarlithfa, oedd
Samuel
Thomas
— cwyna
Thomas
Morgan
(‘
Henllan
’) [q.v.]
ar ei naws oeraidd. Yr oedd yn
Armin
ar y lleiaf, onid yn wir yn
Ariad
. Ni wingodd ei eglwys yn erbyn hynny; eto dengys ei chofnodion mai bechan a marwaidd oedd hi ar derfyn ei 30 mlynedd fel
gweinidog
. Eithr fel
athro
, poenai ei olygiadau lawer ar y
Bwrdd Cynulleidfaol
; ac ar ôl sawl ymdrech ofer i gael gan
Evan
Davies
gael gwared ohono, penderfynodd y
Calfiniaid
(
1757
) agor academi iddynt eu hunain yn y
Fenni
. Ymadawodd
Evan
Davies
â
Chymru
yn
1759
, a rhoes y
Bwrdd Presbyteraidd
lywodraeth yr academi
i
Samuel
Thomas
, a
Jenkin
Jenkins
[q.v.]
yn gynorthwywr iddo; dan y ddeuddyn hyn sefydlogwyd nodwedd ‘anuniongred’ yr academi. Yn ôl pob tystiolaeth, yr oedd
Samuel
Thomas
yn
athro
trylwyr a chydwybodol, ac yr oedd safon dysg yr academi'n gydnabyddedig uchel yn ei ddwylo. Ymddeolodd yn
1764
, a bu f.
7 Medi 1766
, ‘yn 74 oed’ meddai ei faen coffa yn
Heol Awst
.
Llyfryddiaeth:
-
Hanes Eglwysi Annibynnol Cymru
, iii, 429-30, 433-4;
-
J. Dyfnallt Owen
,
Hanes Eglwys Heol Awst, Caerfyrddin
,
1926
, 20-3;
-
G. D. Owen
,
Ysgolion a Cholegau yr Annibynwyr
,
1939
, 30-44.
Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor
