THOMAS
,
EBENEZER
(‘
Eben Fardd
’;
1802
-
1863
).
ysgolfeistr a bardd
;
g.
Awst 1802
yn
Nhanlan
, yn ymyl pentref
Llangybi
yn
Eifionydd
, mab
Thomas
Williams
,
gwëydd
, a
Catherine
Prys
, aelodau selog gyda'r
Methodistiaid Calfinaidd
yng nghapel
Ysgoldy
,
Pencaenewydd
, lle yr ymunodd y mab â'r seiat yn
1811
. Cafodd addysg mewn ysgolion yn
Llanarmon
,
Llangybi
, ac
Abererch
, a dysgodd grefft ei dad. Bu am ychydig mewn ysgol yn
Nhudweiliog
yn
Llŷn
, ac wedi marw ei frawd,
Evan
, yn
1822
, ymgymerodd ‘
Eben
’ â'r ysgol a gadwai hwnnw yn
Llangybi
. Yn yr un flwyddyn ymadawodd â'r seiat. Yr oedd wedi dechrau ymhel â barddoniaeth, cyn bod yn 15 oed, ac
wedi dod i adnabod
‘
Robert ap Gwilym Ddu
’
a
‘
Dewi Wyn
.’
Yn
1824
enillodd yn
eisteddfod Powys
yn y
Trallwng
am ei awdl ‘
Dinystr Jerusalem gan y Rhufeiniaid
.’ Symudodd i
gadw ysgol
yn
Llanarmon
yn
1825
. Yn
1827
aeth i
Glynnog
ar gais
Hugh
Williams
,
ficer y plwyf
, i
gadw ysgol
, o dan nawdd y
Gymdeithas Genedlaethol
mwy na thebyg, yn y rhan o'r eglwys a elwir
Capel Beuno
. Priododd yn
1830
â
Mary
Williams
,
Caerpwsan
,
Clynnog
, a bu iddynt bedwar o blant, tair merch a mab. Byddai ei wraig yn
pobi bara
a
chadw siop
, ac yntau'n
rhwymo llyfrau
, er ychwanegu at ei gyflog fel
ysgolfeistr
, ac yn ddiweddarach ef a
gadwai'r post
. Yn
1839
ymaelododd eilwaith â'r
Methodistiaid
. Enillodd ei ail wobr eisteddfodol bwysig, am awdl ar ‘
Cystudd, Amynedd, ac Adferiad Iob
,’ yn
Lerpwl
yn
1840
, ac yn y flwyddyn wedyn cyhoeddodd ei ddwy awdl, a rhai darnau byrrach, yn gyfrol o dan y teitl
Caniadau
(
Caernarfon
,
James
Rees
). Yn
1842
torrodd ei gyswllt â'r
Gymdeithas Genedlaethol
, a symudodd ei ysgol i'w dŷ. Tua'r un adeg codwyd ef yn
flaenor
, ac aeth â'i ysgol i'r capel yn
1845
. Yn
1849
cafodd gynnig bod yn
feistr Ysgol Genedlaethol
newydd yng
Nghlynnog
ar yr amod ei fod yn cymuno yn yr
Eglwys
, ond gwrthododd. Cymerwyd diddordeb yn ysgol ‘
Eben
’ gan y
Methodistiaid Calfinaidd
, ac yn
1850
rhoes cyfarfod misol
Arfon
£15 y flwyddyn iddo, a chodwyd y swm i £30 yn ddiweddarach. Yr oedd i ddysgu plant aelodau
Methodistaidd
yn rhad, a hefyd i
ddysgu ymgeiswyr am y weinidogaeth
, ac felly parhaodd y drefn drwy weddill oes ‘
Eben
.’ Yn
1850
hefyd anfonodd ei bryddest ar ‘
Yr Atgyfodiad
’ i
eisteddfod Rhuddlan
, a cholli. Yn
1858
enillodd yn
Llangollen
am awdl ar ‘
Brwydr Maes Bosworth
.’ Cynigiodd hefyd yng
Nghaernarfon
yn
1862
ar ‘
Y Flwyddyn
,’ ond curwyd ef gan
‘
Hwfa Môn
.’
Bu f.
17 Chwefror 1863
, a chladdwyd ef wrth fur eglwys
Clynnog
. Yr oedd ei wraig a'i fab a dwy o'i ferched wedi marw o'i flaen.
Ystyrid ‘
Eben Fardd
’ yn ei oes yn un o brif feirdd
Cymru
, a gellir dweud fod ynddo fwy o anianawd y gwir fardd nag odid neb o feirdd eisteddfodol y 19eg g.
Beirniadodd
hefyd lawer iawn; yr achlysur mwyaf nodedig oedd yn
Aberffraw
yn
1849
, pan fynnai ef wobrwyo awdl
‘
Emrys
’
i'r ‘
Greadigaeth
,’ ond y ddau feirniad arall yn ei drechu, a gwobrwyo
‘
Nicander
.’
Heblaw ei gerddi eisteddfodol adnabyddus, canodd lawer iawn o gerddi achlysurol, a rhai emynau. Y mwyaf adnabyddus o'i emynau yw hwnnw sy'n dechrau ‘
Os ydwyf wael fy llun a'm lliw
.’
Cydolygodd
Y Salmydd Cymreig
gyda
Roger
Edwards
ar gyfer argraffiad
1856
o'r gwaith hwnnw.
Ysgrifennodd yn helaeth i gylchgronau'r cyfnod
. Fel
bardd
, fe welir yn ei waith uchafbwynt yr hen ganu clasurol disgrifiadol yn ‘
Dinystr Jerusalem
,’ a hefyd olion y mudiad rhamantaidd newydd yn y canu telynegol (digon diafael) yn ei awdl ‘
Y Flwyddyn
,’ ac yn y canu arddunol ‘Miltonaidd’ yn ei bryddest ‘
Yr Atgyfodiad
.’ Yr oedd yn wir yn ganolbwynt megis i lawer o weithgarwch llenyddol hanner cyntaf y 19eg g.
Casglodd gryn lawer o hanes a thraddodiadau plwyf
Clynnog
, a chyhoeddwyd hwy dan y teitl
Cyff Beuno
yn
1863
, yn fuan wedi ei farw. Cyhoeddwyd
Gweithiau Barddonol, etc., Eben Fardd
yn
1873
(fel y tybir) dan olygiaeth
Howell
Roberts
a
William
Jones
.
Llyfryddiaeth:
-
Eben Fardd Cyfres y Fil 16
,
Llanuwchllyn, 1906
(‘Cyfres y Fil’);
-
Y Geninen
, xiv, 91; xix, 240; xx, 58, 100; xxi, 135;
-
Cymru
, iv, 29; xxiv, 51; lviii, 9, 52, 93, 133, 149;
-
Y Traethodydd
, xxxix, 283; xl, 178; 1, 177;
-
Wales, a National Magazine for the English
speaking parts of Wales
, 1894–7
, i, ii, iii,
passim
;
-
Geirlyfr Bywgraffiadol o Enwogion
Cymru
, 1870
,
1097
;
-
‘Adgof uwch Anghof.’ Llythyrau lluaws o Brif
Enwogion Cymru
, 1883
,
passim
;
-
Y Gwyddoniadur Cymreig
, 1889–96
(ail arg.), ix, 660;
-
Y Llenor
, v, 137, 245;
-
[a gw. bellach
Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
,
Gaeaf 1952
, 344-6].
Awdur:
Y Prifathro / Syr Thomas Parry, D.Litt., (1904-85), Bangor /
Aberystwyth