SAMUEL
,
CHRISTMAS
(
1674
-
1764
),
gweinidog Annibynnol
.
g. ym mhlwyf
Llanegwad
,
sir Gaerfyrddin
,
1674
. Hanoedd o deulu cefnog ei amgylchiadau. Daeth i'r eiddo a bu fyw ar ei dir ei hun ar hyd ei oes. Tybir iddo fod yn ysgol
William
Evans
[q.v.]
ym
Mhencader
neu
Gaerfyrddin
. Derbyniwyd ef yn aelod ym
Mhanteg
ac yno y dechreuodd
bregethu
. Yr oedd yn 14 oed pan fu farw
Stephen
Hughes
[q.v.]
a'r cof amdano'n fflam fyw yn yr eglwys. Pan ymddeolodd
Thomas
Bowen
o'r weinidogaeth ym
Mhanteg
yn
1707
, cydnabuwyd
Christmas
Samuel
yn
weinidog
(heb urddau) ar yr achos. Bu llwyddiant mawr ar ei waith. Yn ei adroddiad o'i ymweliad â
Llanegwad
yn
1710
, galwodd yr
archddiacon
Tenison
ar y plwyfolion i ymwregysu i atal cynnydd yr
achos llewyrchus ym
Mhanteg
. Ar
23 Medi 1711
, derbyniodd
Christmas
Samuel
alwad oddi wrth aelodau o bum plwyf i fod yn
weinidog
Panteg
. Urddwyd ef yr un dyddiad, yr urddiad mwyaf annibynnol-
Annibynnol
y clybuwyd amdano. Aeth o nerth i nerth yn ei lafur a'i ddylanwad ac adeiladu eglwys gref yn y traddodiad
Annibynnol
. Ei gyd-lafurwr am dymor hir oedd
Milbourne
Bloom
[q.v.]
. Rhoes ei nawdd dros amryw o achosion bychain. Yr oedd yn gefn i bob mudiad dyrchafol a llesol mewn cymdeithas ac eglwys; pleidiai'n selog ysgolion
Griffith
Jones
, ac yr oedd yn un o noddwyr pennaf y
dadeni llenyddol
rhwng
Tywi
a
Theifi
ddiwedd yr 17eg g. a hanner cyntaf y 18fed.
Cysylltir ei enw ag argraffwaith
Isaac
Carter
[q.v.]
yn
Nhrefhedyn
. Bu ganddo law arbennig mewn
cyhoeddi llyfrau
, megis
Gemau Doethineb
,
1714
;
Llythyr at y Cyfryw o'r Byd
,
1716
;
Catecism o'r Scrythur
,
1719
;
Llun Agrippa
,
1723
;
Golwg ar y Testament Newydd
,
1729
;
Y Cyfrif Cywiraf o'r Pechod Gwreiddiol
,
1730
; ac eraill. Bu f.
18 Mehefin 1764
, yn 90 oed. Bu'n
ddall
yn ei bum mlynedd olaf.
Llyfryddiaeth:
-
Y Dysgedydd
, Rhagfyr
1935
, Ionawr, Chwefror, a Mawrth 1936;
-
Hanes Eglwysi Annibynnol Cymru
, iii, 457-8;
- hen lyfr eglwys Panteg yn Ll.G.C.
Awdur:
Y Parch. John Dyfnallt Owen, M.A., (1873-1956), Aberystwyth
