Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

ROBERTS , THOMAS (‘ Scorpion ’; 1816 - 1887 ), gweinidog gyda'r Annibynwyr ; g. yn Ninbych , bedyddiwyd 25 Awst 1816 , mab Harri Roberts , gŵr o hunan-ddiwylliant nodedig a dreuliodd gryn 20 mlynedd yn y fyddin . Prin fu manteision addysg ‘ Scorpion ’ ar y dechrau; bu mewn ysgol a gedwid gan ‘ Caledfryn ’ ( William Williams ) [q.v.] yng nghapel y Methodistiaid Calfinaidd , ond casglwn mai ei dad fu ei brif hyfforddwr gan iddo golli ei fam ac yntau'n ddim ond 12 oed. Bu am ysbaid yn brentis o of . Yn 1837 daeth ‘ Gwilym Hiraethog ’ ( William Rees ) [q.v.] yn weinidog eglwys Lôn Swan , Dinbych , a chanfu yn ‘ Scorpion ’ gymwysterau ar gyfer y weinidogaeth, a'r haf hwnnw dechreuodd ‘ Scorpion ’ bregethu . Aeth yn 1839 i'w addysgu ar gyfer coleg at y Parch. D. W. Jones , Treffynnon . Ym mis Rhagfyr 1841 , yn niffyg lle iddo yng Ngholeg Aberhonddu , aeth i Lanuwchllyn i ‘ysgol ddarpariadol’ Michael Jones [q.v.] yn un o ddisgyblion cyntaf yr ysgol honno a symudwyd i'r Bala Tachwedd 1842 ac a adnabuwyd yn ddiweddarach fel athrofa'r gogledd . Tua'r Nadolig 1842 troes ei wyneb tuag Aberhonddu , a cherddodd yno'r holl ffordd gefn gaeaf — awgrym o'r dyfalwch a'r dycnwch a'i nodweddai gydol ei oes. Profodd ei hun yn weithiwr caled yn y coleg a daeth yn fuan yn amlwg fel llenor ar bwys ei ysgrifau i'r Dysgedydd a'r Haul (a olygid gan ‘ Brutus ,’ a roes iddo bob cefnogaeth i ddilorni crach bregethwyr a diaconiaid unbenaethol a elwid gan Brutus yn ‘Jacks’ a ‘Lords’). Dywedir iddo yn y cyfnod hwn ogwyddo i gyfeiriad ymuno â'r Eglwys , a phosibl fod a wnelo'r gyfathrach â ‘ Brutus ’ â hynny. Dyma'r pryd hefyd y dechreuodd ddefnyddio'r ffugenw ‘ Scorpion .’ Yn 1846 derbyniodd alwad i fod yn olynydd i Michael Jones yn eglwys yr ‘ Hen Gapel ,’ Llanuwchllyn . Cyfnod toreithiog oedd y cyfnod a dreuliodd yno; cadwai yno ysgol ddyddiol yn lle ysgol y Dr. Williams a symudasid i'r Bala gyda Michael Jones , ac âi cyn belled â Rhydymain i gynnal dosbarthiadau llenyddol . Yn Nhachwedd 1848 creodd gyffro mawr drwy'r wlad ben bwy gilydd ag erthygl o'i eiddo yn Y Dysgedydd dan y pennawd, ‘ Ocheneidiau'r Weinidogaeth .’ Ymosodwyd yn chwyrn arno ac amddiffynnwyd ef, os yr un, yn fwy chwyrn, gan ei hen gyd-fyfyriwr, ‘ Ieuan Gwynedd .’ Fel eraill o arweinwyr Annibyniaeth yn ei gyfnod, yr oedd ‘ Scorpion ’ yn ‘ political dissenter ’ hefyd. Bu'n amlwg yn y frwydr yn Llanuwchllyn yn erbyn y dreth Eglwys . Yn 1856 symudodd i Drelawnyd ( Newmarket ) yn sir y Fflint , ac yn 1858 i Lanrwst . Ymddeolodd yn 1881 a bu f. 12 Mehefin 1887 , a chladdwyd ef ym mynwent y Santes Fair , Llanrwst .

Cyhoeddodd Esboniad Cyflawn ar y Testament Newydd , Testament Daearyddol , Gwaith Barddonol Ieuan Gwynedd , Cofiant H. Pugh, Mostyn ( cydolygydd ), Cofiant Caledfryn ; a dechreuodd ar gofiant i ‘ Gwilym Hiraethog ,’ a gwplawyd gan David Roberts ( 1818 - 1897 ) [q.v.] .

Llyfryddiaeth:

R. T. Jenkins , Hanes Cynulleidfa Hen Gapel Llanuwchllyn , 1937 , 179-85;
Y Dysgedydd , 1887 , 280; 1889 , 343, 385; 1890 , 19; 1895 , 55, 176, 266, 337;
Llawysgrifau Scorpion yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor , yn U.C.N.W. 987, 1-25;
Album Aberhonddu…o'r flwyddyn 1755 hyd 1880 , 1898 , 140.

Awdur:

Y Parch. Richard Griffith Owen, M.A., (1890-1973), Bangor