Mab oedd
DAVID
ROBERTS
(
1788?
-
1869
) i
John
a
Catherine
Roberts
,
Aberalaw
,
Llanfachraeth
; ym mhlwyf
Llanddeusant
yr oedd gwreiddiau'r teulu. Prentisiwyd ef i
feddyg
yng
Nghaergybi
, ac wedi bwrw tymor gyda meddyg
yn
Llundain
, dychwelodd i
Fôn
ac ymsefydlodd fel
meddyg
ac
amaethwr
ym
Mynydd-y-gof
. Priododd yn
1815
â
Sarah
Foulkes
(
1788
-
1879
), ferch
Thomas
Foulkes
[q.v.]
o
Fachynlleth
a nith i
Simon
Lloyd
[q.v.]
o'r
Bala
. Cyfrifid mai ef, ymhell cyn diwedd ei oes, oedd
pen blaenor y Methodistiaid Calfinaidd
ym
Môn
; dyn difrif, cynnil ond nid cybyddlyd, tipyn o deyrn efallai — ar ryw olwg, ymgorfforiad o hen
Fethodistiaeth
yr ynys. Bu f.
12 Ionawr 1869
‘yn ei 81 mlwydd’ meddai ei fab
Robert
, a chladdwyd yn
Llanfachraeth
. Cafodd deulu mawr (gw.
J. E.
Griffith
,
Pedigrees
, 383 — ond nid yw'r plant yn yr iawn drefn yno) o 10 o blant; bu mab a merch farw'n blant, ond tyfodd wyth mab i oedran (
Y Drysorfa
,
1870
, 428-9, 466-9, a'r gyfrol
Mynydd-y-gof
). Geilw tri o'r meibion am sylw:
(1)
JOHN
ROBERTS
(
1817
-
1902
),
yr ail fab,
masnachwr
. Aeth i
Fanceinion
yn
1838
; yn nes ymlaen (
1847
) cychwynnodd ef a'i frawd
Hugh
y ffyrm lwyddiannus iawn ‘
J.F. and H. Roberts
.’ Fel ei dad, yr oedd yn ŵr hynod gydwybodol; cymerth
Samuel
Smiles
yn hyfforddwr, ac ymdrechodd i'w ddiwyllio ei hunan — dysgodd
Roeg
. Nid oedd yn Gymreigiwr, a throes at yr
Annibynwyr Saesneg
, ond ni bu'n ôl o gynorthwyo
Cymry
Manceinon
, a dug fawr sêl dros addysg yng
Nghymru
— o'r cychwyn cyntaf hyd ei f. (30 mlynedd), bu'n un o ddau
is-lywydd
Coleg Aberystwyth
. Cymerth
ran flaenllaw ym mywyd cyhoeddus ei ddinas
; a bu'n
arglwydd faer
yn
1896-7
Bu f.
5 Tachwedd 1902
(
Mynydd-y-gof
; ysgrifau coffa yn y Wasg). Gyda'r
Annibynwyr Saesneg
y magwyd ei fab
FREDERICK
ROBERTS
(
1862
-
1894
),
cenhadwr meddygol
.
Addysgwyd ef yn
ysgol ramadeg Manceinion
, yng
Ngholeg Aberystwyth
, ac yn
Edinburgh
, lle y graddiodd mewn
meddygiaeth
. Yn
1887
aeth i
China
, yn gyntaf i gynorthwyo
James
Gilmour
ym
Mongolia
ond wedyn yn
Tien-tsin
, lle y bu f.
Mehefin 1894
— aeth ei chwaer
MARY
ROBERTS
allan ato yn
1888
. Bu wedyn yn
gofalu am yr ysbyty
a alwyd ar enw ei brawd; bu hi f. yn
1933
(
E. Lewis
Evans
,
Cymru a'r Gymdeithas Genhadol
, 154-5).
(2)
ROBERT
ROBERTS
(
1828
-
1916
),
y chweched mab, yntau'n
fasnachwr
ym
Manceinion
;
cychwynnodd fusnes
ar ei gyfrifoldeb ei hunan yno yn
1855
, ond
tua 1870
rhoes y gorau iddo ac o hynny hyd
1885
gweithredai fel ‘
agent
.’ Nid yw ef mor adnabyddus o lawer â'i ddau frawd arall a gofnodir yma, ond ar ryw olwg y mae'n fwy diddorol na hwy, fel
awdur
y gyfrol ddi-enw ac anghyhoedd,
Mynydd-y-gof, or the History of a Welsh Calvinistic Methodist Family
,
1905
, sydd nid yn unig yn hunangofiant ac yn hanes ei deulu ond hefyd yn ddogfen werthfawr ar
Fethodistiaeth
Môn
a'i harweinwyr yn hanner cyntaf y
19eg g.
ac ar y bywyd
Cymreig
ym
Manceinion
Bu f.
28 Ionawr 1916
(gwybodaeth gan ei ŵyres;
Mrs.
Bulman
).
(3)
Syr
WILLIAM
ROBERTS
(
1830
-
1899
),
yr wythfed o'r brodyr,
meddyg
; g.
18 Mawrth 1830
. Aeth i
ysgol Mill Hill
a
Choleg y y Brifysgol
yn
Llundain
; graddiodd yn
1851
(
M.D.
1854
), ac astudiodd ym
Mharis
a
Berlin
; etholwyd ef yn
F.R.S.
yn
1877
. Ymsefydlodd ym
Manceinion
yn
1854
; o
1855 hyd 1883
bu'n
brif feddyg yr ysbyty
yno, ac o
1863 hyd 1889
yn
athro meddygiaeth
yn y coleg sydd bellach yn
Brifysgol Manceinion
. Yn
1889
symudodd i
Lundain
. Cafodd bob anrhydedd sy'n agored i
feddyg
.
Anhwylderau'r arennau
oedd ei brif faes, ond gwnaeth
gyfraniadau pwysig i wybodaeth ar bynciau meddygol
eraill, yn enwedig mewn
ffisioleg
. Ers 20 mlynedd cyn ei f. yr oedd wedi prynu stad y
Bryn
yn
Llan-ym-Mawddwy
, lle y byddai'n hafota;
yno bu f.
16 Ebrill 1899
, a chladdwyd ym mynwent y llan. (
D.N.B.
, atodiad cyntaf;
Trans. Cymm.
,
1932-3
, gyda rhestr o'i bapurau;
Mynydd-y-gof
.)
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor
