Syr
RHYS ap THOMAS
(
1449
-
1525
),
prif gynorthwywr Cymreig y brenin Harri VII
;
trydydd mab
Thomas ap Gruffydd ap Nicholas
. Cymerasai ei daid,
Gruffudd ap Nicholas
[q.v.]
,
brydles yn
1440
ar arglwyddiaeth
Dinefwr
a thrwy hynny gosododd sylfaen ffortiwn y teulu. Yr oedd ei dad,
Thomas ap Gruffydd
, wedi cryfhau safle'r teulu trwy briodi
Elizabeth
merch ac aeres
Syr
John
Gruffydd
,
Abermarlais
, a allai hawlio ei fod yn ddisgynnydd y tywysogion
Cymreig
. Yn fachgen ieuanc treuliasai
Rhys ap Thomas
beth amser gyda'i dad yn llys
Bwrgwyn
, gan ddychwelyd
c.
1467
. Pan fu farw ei dad etifeddodd
Rhys
y stad gan fod ei ddau frawd hŷn nag ef wedi marw o flaen eu tad. Pleidio teulu
Lancaster
oedd y traddodiad yn y teulu eithr yn wyneb amgylchiadau'r amseroedd hynny yr oedd rhaid wrth wyliadwriaeth a gofal. Yn ystod teyrnasiad
Edward
IV
cododd
Rhys
lu milwrol lleol i gynorthwyo'r brenin, eithr wedi i
Richard
III
esgyn i'r orsedd aeth i gyswllt â
Harri Tudur
a oedd y pryd hwnnw yn alltud yn
Llydaw
. Nid oes ddadl, y mae'n debyg, na fu iddo addo cynorthwyo
Harri
ac iddo, pan laniodd hwnnw yn
Aberdaugleddau
ddefnyddio ei ddylanwad lleol cryf o blaid
Harri
— y mae'n rhaid ystyried mai dychymyg ydyw'r stori i
Rhys
esmwythau ei gydwybod trwy adael i
Harri
groesi dros ei gorff tra cwrcydiai yntau o dan
bont Mullock
yn ymyl
Dale
. Ymunodd â llu
Harri
yn ymyl y
Trallwng
a chydag ef wŷr arfog a godasai yn
nyffryn Tywi
a gwnaethpwyd ef yn
farchog
am ei wasanaeth ar faes
brwydr Bosworth
(
22 Awst 1485
). Ym mis Tachwedd yr un flwyddyn derbyniodd arwyddion eraill o ffafr y brenin. Rhoddwyd iddo swydd
cwnstabl
a
stiward
arglwyddiaeth Brycheiniog
,
siambrlen
siroedd
Caerfyrddin
ac
Aberteifi
, a
stiward
arglwyddiaeth Buellt
; efe, felly, a ddaliai'r prif swyddi yn
Ne Cymru
y gellid dewis gwŷr iddynt gan y
brenin
yn unig. Parhaodd
Syr
Rhys
yn flaenllaw o blaid y frenhiniaeth newydd. Yr oedd yn
bennaeth llu o wŷr meirch
ym
mrwydr Stoke
(
16 Mehefin 1487
) pan orchfygwyd
Lambert
Simnel
yr ymhonnwr ac y cymerwyd ef yn garcharor; cymerodd ran hefyd yr ymgyrch yn erbyn
Boulogne
(mis
Hydref 1492
). Ym
mrwydr Blackheath
(
17 Mehefin 1497
) cymerodd yr arweinydd,
Lord Audeley
, yn garcharor, a gwnaethpwyd
Syr
Rhys
yn ‘
knight-banneret
.’ Yr oedd yn bresennol pan roes
Perkin
Warbeck
ei hunan i fyny yn
Beaulieu Abbey
ym mis
Medi 1497
. Am y gwasnaethau hyn (a rhai eraill) fe'i gwnaethpwyd yn
K.G.
—
Marchog o Urdd y Gardys
— ar
22 Ebrill 1505
. Parhaodd i fwynhau'r ffafr brenhinol wedi i
Harri
VIII
esgyn i'r orsedd a chymerth ran yn ymgyrch y brenin hwnnw i
Ffrainc
yn
1513
. Treuliodd ei flynyddoedd diwethaf yng
nghastell Carew
a roesai'r perchennog yn gyfnewid am fenthyg arian ar yr eiddo. Yn y castell hwnnw cynhaliodd
Syr
Rhys
dwrnameint mawr i ddathlu ei ethol yn
K.G.
; gwahoddodd i'r twrnameint gynrychiolwyr o brif deuluoedd uchelwyr ym mhob rhan o
Gymru
. Gwnaeth gyfnewidiadau mawr yn y castell — adeiladu adeilad y porth a dodi ffenestri yn y castell.
Priododd
Syr
Rhys ap Thomas
(1)
Eva
, merch
Henri ap Gwilym
,
Cwrt Henri
, a (2)
Jane
, merch
Thomas
Mathew
,
Radyr
,
Morgannwg
, a gweddw
Thomas
Stradling
,
S. Dunawd
,
Morgannwg
. Bu f. yn
1525
a chladdwyd ef yn
eglwys y Brodyr Llwydion
,
Caerfyrddin
. Symudwyd ei gorff yn ddiweddarach i
eglwys S. Pedr
yn yr un dref; adnewyddwyd y beddfaen yn
1865
. Bu ei weddw f. yn
1535
yng
nghastell Pictwn
a chladdwyd hithau yn
eglwys y Brodyr Llwydion
. Aeth ei stadau, eithr nid ei swyddi, i'w ŵyr,
Syr
Gruffydd ap Rhys
, eithr fforfediodd hwnnw hwynt i'r
Goron
(a cholli ei fywyd hefyd) yn
1531
pan ddygwyd cyngaws o gynllwyn yn ei erbyn (gw. dan
‘
Rice
’
).
Llyfryddiaeth:
-
Y mae llawer o gyfeiriadau at Syr Rhys ap Thomas yng nghroniclau cyfnod y Tuduriaid ac yn
Francis Bacon
,
Bacon's history of the reign of King Henry
VII with notes
, Caergrawnt, 1888
.
-
Y mae bywgraffiad manwl a ysgrifennwyd yn y 17eg g. yn argraffedig yn
Cambrian Register
, tair cyfrol,
1795–1818
,
1796
, i, a cheir dyfyniadau meithion o hwnnw yn
Richard Fenton
,
A Historical Tour through
Pembrokeshire
,
1811
;
-
ni wyddys pwy oedd awdur y bywgraffiad hwn (ond
gw. yr ysgrif ‘
Rice
, teulu’
), a dylid bod yn ofalus wrth ei ddefnyddio.
Awdur:
Athro-Emeritus Syr James Frederick Rees, Ll.D., (1883-1967),
Dinbych-y-pysgod / Caerdydd
