Y Bywgraffiadur Cymreig



A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



RHIRID FLAIDD ( fl. 1160 ) . Yn ôl traddodiadau a gedwir mewn achau yn perthyn i gyfnod diwethaf y Canol Oesoedd yr oedd Rhirid yn fab Gwrgenau , gŵr y ceir iddo ach dywyll ac amheus sydd yn myned yn ôl hyd at Gunedda Wledig . Etifeddodd y cyfenw ‘ Blaidd ’ ar ôl ei nain o ochr ei fam, sef Haer , merch ac aeres Gillyn , mab Blaidd Rhudd Gest , trefgordd yn Eifionydd . Trwy Cynfyn Hirdref (trefgordd yn Llŷn ydyw Hirdref ) cafodd Haer ferch, Generis , mam Rhirid Flaidd . Tybir i Haer gymryd Bleddyn ap Cynfyn , brenin Powys , yn ail ŵr ac o'r herwydd cafodd Gwrgenau diroedd ym Mhowys gan hanner-brawd ei wraig, sef gan y brenin Maredudd . Os ydyw hyn oll yn wir yr oedd Rhirid , y dywedir iddo etifeddu tiroedd ei dad ym Mochnant a Phenllyn (sef yn Pennant Melangell a Rhiwaedog ) heblaw tiroedd y fam yn Gest , yn gefnder i Madog ap Maredudd , brenin diwethaf Powys unedig, a fu f. yn 1160 [q.v.] . Dywedir hefyd iddo briodi Gwenllian , ferch Ednyfed ap Rhiwallon , Brochdyn , ac iddo gael ohoni ddau fab, Einion a Madog . Yr oedd y teuluoedd hyn yn hawlio disgyn ohono — Llwydiaid Rhiwaedog , Myddeltoniaid Gwaenynog a Chastell y Waun , Fychaniaid Glanllyn , a Llwydiaid Glanhavon .

Y mae tystiolaeth gyfoes ar glawr sydd yn profi bod rhan (o leiaf) o'r hanes uchod yn hanesyddol gywir. Cyfansoddodd Cynddelw Brydydd Mawr , bardd pennaf Powys yn adeg Madog ap Maredudd , dair cân i Ririd . Yn un y mae'n talu diolch i'w noddwr am gleddyf hardd a gawsai'n rhodd ganddo; yn y ddwy arall y mae'n cwyno oblegid marw cynamserol ei wron, a ddigwyddodd, y mae'n debyg, wedi i Madog f. yn 1160 . Ceir cadarnhad yma mai Gwrgenau oedd ei dad a dywedir fod iddo frawd, Arthen ; disgrifir ef fel priodor mewn lle a enwir Pennant , a phwysleisir hefyd, lawer o weithiau, ei gysylltiadau â Dunoding , y cantref y mae Gest ynddo. Rhodd'r golau ar ei gyfathrach clos â Madog a sonnir am Ednyfed ap Rhiwallon a'i fab Einion . Y mae yma hefyd gyfeiriad trawiadol at orchfygu a lladd y Saeson cyn belled â thiroedd corsiog Tern y tu draw i Amwythig ; gwyddys fod arglwyddiaeth Croesoswallt ym meddiant Madog am rai blynyddoedd ac y mae sicrwydd i Ririd gael tir yn rhodd yno canys parhaodd ‘gwely’ a gysylltid â'i enw yn yr arglwyddiaeth hyd ddiwedd y Canol Oesoedd. Gellir felly gasglu oddi wrth hyn oll ei fod yn uchelwr blaenllaw yn ei ddydd, yn rhyfelwr enwog a hoffid yn fawr yn llysoedd Powys , ac yn briodor yr oedd yn eiddo iddo diroedd lawer ledled dwy diriogaeth. Y mae'n hawdd tybied, o'r herwydd, ei fod yn haeddu y statws a briodolir iddo gan Gynddelw — ‘ Priodawr Pennant pennaf uchelwr uchelwyr vodrydaf .’

Llyfryddiaeth:

  • Archaeologia Cambrensis , IV, v, 197-8; V, viii, 197;
  • Heraldic Visitations of Wales and Part of the Marches , 1846 ;
  • Philip Yorke , The Royal Tribes of Wales , Llundain / Wrecsam, 1799 ;
  • Llawysgrifau Hendregadredd 140, 178.

Awdur:

Yr Athro Thomas Jones Pierce, M.A., F.S.A., (1905-1964), Aberystwyth