POYER
,
JOHN
(bu f.
1649
),
maer tref Penfro a marsiandwr blaenllaw yn y dref honno
.
Yr oedd yn ddiwyd mewn materion lleol, â
gofal y llu milwrol (‘trained band’)
arno. Ar
17 Chwefror 1642
ysgrifennodd at
Syr
Hugh
Owen
,
Orielton
,
sir Benfro
, ac
aelod seneddol
bwrdeisdref Penfro
, yn galw ei sylw at ddiffyg amddiffynfeydd yn y sir yn wyneb y cythrwfl yn
Iwerddon
a bod ffoedigion o'r wlad honno yn cyrraedd
sir Benfro
bob dydd. Yn ddiweddarach yn y flwyddyn, pan dorrodd y
Rhyfel Cartrefol
allan, trefnodd i amddiffyn tref
Penfro
a'i chastell, gan fynnu dal ymlaen yn ei swydd fel
maer
a dyfod yn
llywiawdr y castell
. Ymunodd
Rowland
Laugharne
[q.v.]
a
Rice
Powell
[q.v.]
ag ef, a chyda'u cymorth hwy safodd yn gadarn ym mhlaid achos y
Senedd
. Pan ddaeth pennaeth lluoedd y
brenin
yn
ne-orllewin Cymru
, sef
Richard
Vaughan
,
ail iarll Carbery
[q.v.]
i
sir Benfro
ym mis
Awst 1643
, methodd hwnnw â chael gan
gastell Penfro
ymostwng iddo. Daeth y castell yn ganolfan y cychwynnai ymosodiadau lluoedd y
Senedd
ohono ac yn lloches pan ddeuai anawsterau. Mewn un ymosodiad yn unig yr adroddir am
Poyer
yn
bennaeth
, sef pan lwyddodd i feddiannu
castell Carew
(
10 Mawrth 1644
). Daeth ei weithrediadau ag ef i anghydwelediadau difrifol aelodau pwyllgor y sir (‘the
County Committee
’); cyhuddai ef rai o'r aelodau o fod yn glaear iawn o ran eu hymdrech dros achos y
Senedd
. Yr oedd yn
Llundain
ym mis
Rhagfyr 1645
yn ei amddiffyn ei hun yn erbyn achwyniadau — nad oedd wedi darparu cyfrif cywir o'r symiau o arian a dderbyniasai ac ensyniadau ei wrthwynebwyr. Ymddengys iddo fod yn
Llundain
am rai misoedd. Pan ddaeth y brwydro cyffredinol i ben yn
1647
penderfynodd y
Senedd
leihau maint ei lluoedd arfog trwy ddad-fyddino uwchrifiaid. Cynhwysid yn y gorchymyn hwn y gwŷr a fuasai'n ymladd yn
ne-orllewin Cymru
. Fel rhan o'i bolisi anfonodd y
cadfridog
Fairfax
y
cyrnol
Fleming
i gymryd lle
Poyer
fel
llywiawdr
castell Penfro
. Gwrthododd
Poyer
drosglwyddo'r swydd i
Fleming
. Ymddengys ei fod yn edrych arni fel peth cryf o'i blaid yn wyneb ei gwerylon gydag aelodau'r pwyllgor sir a'r ceisiadau yr oedd yn eu gwneuthur am gael talu'n ôl iddo yr hyn a dalasai yntau a'r ôl-daliad a oedd yn ddyledus iddo. Dangosodd
Fleming
ei fod yn fodlon ceisio dyfod i ddealltwriaeth â
Poyer
eithr profodd yntau yn ystyfnig. Nid oes ddadl nad oedd yn cael ei galonogi yn ei wrthwynebiad gan gynrychiolwyr a oedd yn gweithio dros y
Brenhinwyr
. Yr oedd mewn cyswllt â'r
tywysog
Siarl
, a derbyniodd gomisiwn oddi wrtho o
S. Germain
wedi ei ddyddio
3 Ebrill 1648
. Arweiniodd
Poyer
i wrthwynebiad gweddol eang i'r dadfyddino; yn absenoldeb
Rowland
Laugharne
gwnaeth
Rice
Powell
ei hunan yn arweinydd i'r gwrthwynebwyr. Wedi i'r
Brenhinwyr
a'r rheini a arferai ymladd o blaid y
Senedd
gael eu gorchfygu gyda'i gilydd ym mrwydr
S. Ffagan
(
8 Mai 1648
) llwyddodd rhai o'r rheini a oedd yn weddill i ddianc i
Benfro
. Yno yr oedd
Oliver
Cromwell
ei hunan yn ben ar y rhai a oedd yn gwarchae. Nid ymostyngodd y dref hyd
11 Gorffennaf
; erbyn hynny yr oedd nifer y gwarchodlu wedi lleihau yn fawr ac nid oedd obaith am gymorth buan o gyfeiriad y
Brenhinwyr
. Cafodd
Poyer
ei gondemnio i farwolaeth ynghyd â
Rowland
Laugharne
a
Rice
Powell
. Eithr bwriwyd coelbren er mwyn penderfynu pa un o'r tri a gâi ei ddienyddio ac i ran
Poyer
y disgynnodd dioddef;
saethwyd
ef yn
Covent Garden
,
Llundain
, ar fore
25 Ebrill 1649
. Anfonodd
Elizabeth
, ei weddw, betisiwn at
Siarl
II
am gymorth ariannol oherwydd i'w gŵn golli £8,000 yn achos y brenin. Rhoddwyd iddi £3,000, yn ôl £300 y flwyddyn.
Llyfryddiaeth:
-
J. R. Phillips
,
Memoirs of the Civil War in Wales and the Marches, 1642–1649
,
1874
,
1874
;
-
A. L. Leach
,
History of the Civil War (1642-49) in Pembrokeshire and on its borders
,
Llundain, 1937
,
1937
;
-
J. F. Rees
,
Studies in Welsh History: collected papers, lectures and reviews
,
Caerdydd, 1947
,
1947
.
Awdur:
Athro-Emeritus Syr James Frederick Rees, Ll.D., (1883-1967),
Dinbych-y-pysgod / Caerdydd.
