Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

OWEN , GORONWY ( 1723 - 1769 ), clerigwr a bardd ; g. ar Galan Ionawr 1723 mewn bwthyn ar y Rhosfawr ym mhlwyf Llanfair Mathafarn Eithaf yn sir Fôn . Yr oedd ei daid, Goronwy Owen yr eurych , a'i dad, Owen Gronw , yn rhigymwyr ac achyddion , a'i fam, Siân Parri , yn Gymraes ddiwylliedig. Pan oedd yn 10 oed aeth i ysgol a gynhelid yn Llanallgo ; yn 1734 neu 1735 i ysgol rad ym Mhwllheli , ac oddi yno yn 1741 i Ysgol y Friars , Bangor . Tan y prifathro Edward Bennet , a'i gynorthwywr Humphrey Jones , tyfodd yn ysgolhaig clasurol . Ar 20 Medi 1741 apeliodd at Owen Meyrick Bodorgan , un o ymddiriedolwyr ‘ Elusen Lewis ,’ am ysgoloriaeth i Goleg Iesu , Rhydychen , ac ar 3 Mehefin 1742 derbyniwyd ef yno fel ‘ servitor ,’ a chael ymaelodi fel aelod o'r brifysgol ar yr un dyddiad. Arhosodd ei enw ar y llyfrau (gyda bylchau) tan fis Mawrth 1748 , ond ni thrigiannodd yno, ar wahân i ychydig ddyddiau yn ystod pythefnos cyntaf Mehefin 1744 . Rhwng 1742 a 1744 bu'n ‘ usher ’ yn ysgol rad Pwllheli , a rhwng 25 Ionawr 1744-5 a 25 Tachwedd 1745 bu'n byw yn Ninbych , ac yn ‘usher’ yn yr ysgol yno. Daeth, yn ôl pob tebyg, i gysylltiad â beirdd gwlad y cylchoedd hyn. Yn Ionawr neu Chwefror 1746 urddwyd ef yn ddiacon , a chafodd guradiaeth Llanfair Mathafarn Eithaf , a chyfle i gymdeithasu â beirdd a hynafiaethwyr sir Fôn . Gorfu iddo adael a bu'n gurad yng Nghroesoswallt ac yn athro ysgol am dair blynedd; yno y priododd Elin , merch Owen a Margaret Hughes , masnachwyr pwysig. Yna symudodd yn gurad i Uppington , sir Amwythig , ac athro ysgol Donnington . Yn Donnington y lluniodd rai o'i gywyddau pwysicaf, gan gynnwys ‘ Cywydd Dydd y Farn . Drwy help William Morris aeth yn gurad i Walton , pentref yn ymyl Lerpwl , a dechreuodd ar ei waith yn Ebrill 1753 , a châi £13 am fod yn athro ysgol . Bu'n hapus yn Walton , ond yn weddol ddiffrwyth fel bardd . Ym mis Medi 1755 gadawodd Walton a throi i Lundain , gan feddwl y byddai'r Cymmrodorion yn ei gyflogi fel ysgrifennydd a chyfieithydd a thalu iddo ‘am offeiriadu yn Gymraeg ’ mewn ‘ rhyw eglwys neu Gappel unwaith bob Sul .’ Bu'r Cymmrodorion yn garedig iddo er na chafodd yr hyn a ddisgwyliai, a chafodd guradiaeth Northolt , pentref ym Middlesex , ac yma y cyfansoddodd gywyddau, a'r gorau ohonynt, sef ‘ Cywydd yn ateb Huw'r Bardd Coch o Fôn, yr hwn a roddasai glod i Oronwy. ’ Cafodd ei ficer yn Northolt , y Dr. Samuel Nicholls , gyda chydsyniad esgob Llundain , iddo swydd ysgolfeistr ysgol ramadeg yng Ngholeg William and Mary , Williamsburg , yn Virginia , a chychwynnodd ar ei waith tua 9 Ebrill 1748 , ac yr oedd hefyd, yn ôl pob tebyg, yn ‘ Professor of Humanity ’ (h.y. Lladin ) yn yr un coleg. Cyn diwedd yr haf cyntaf priododd â Mrs. Clayton , chwaer llywydd y coleg, ond bu hi farw o fewn blwyddyn. Ymddiswyddodd o'r coleg, a chynnig am fywoliaeth S. Andrews , Brunswick County , Virginia , ar 25 Awst 1760 , a'i chael ymhen blwyddyn, ac yno y bu tan ddiwedd ei oes. Yn 1761 prynodd blanhigfa i dyfu cotwm a thybaco , ac yn 1763 priododd â Joan Simmonds , ei drydedd wraig. Bu f. ddechrau mis Gorffennaf 1769 , a chladdwyd ef yn eiblanhigfa.

Ceir copïau o gywyddau a llythyrau gan Goronwy Owen mewn llawysgrifau yn yr Amgueddfa Brydeinig a'r Llyfrgell Genedlaethol ; dywedir fod llawysgrif o'i waith yn aros yn sir Fôn . Ymddangosodd tair cerdd o'i waith yn Dewisol Ganiadau yr Oes Hon , 1759 ; ceir bron y cwbl o'i gerddi yn Diddanwch Teuluaidd , 1763 ; y mae pump na cheir yn Diddanwch Teuluaidd yn Corph y Gainc , 1810 ; ychwanegwyd y pump at y caneuon eraill yn ail argraffiad Diddanwch Teuluaidd , 1817 . Cyhoeddodd John Jones , Llanrwst , argraffiad o weithiau Goronwy Owen yn 1860 , sef Gronoviana ; y Parch. Robert Jones , Rotherhithe [q.v.] , argraffiad yn 1876 , ac Isaac Foulkes [q.v.] , Holl Waith Barddonol Goronwy Owen yn 1878 . Ymhlith yr argraffiadau diweddaraf o weithiau Goronwy Owen ceir ‘ Cyfres y Fil ,’ 1902 ; Cywyddau Goronwy Owen , W. J. Gruffydd , 1907 ; Y Farn Fawr … a Dinistr Jerusalem; Clasuron Llenyddiaeth Cymru ; ‘ Cyfres yr Ysgol Haf Gymreig ,’ 1907 . Ymddangosodd ‘ Marwnad Lewis Morris ’ yn Almanac Gwilym Howel , 1770 , a llythyrau Goronwy Owen yng Ngreal Llundain , y Cambrian Register , y Cambro-Briton , Y Gwyliedydd , ac y mae erthyglau ar Oronwy Owen yn y gwahanol gylchgronau.

Llyfryddiaeth:

Y Beiriniad , (1) 1859–71; (2) 1911–19 , iv, v, vi;
Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1922-3 ;
Y Cymmrodor , xliii;
The Letters of Goronwy Owen (1723–69) , 1924 (gol. J. H. Davies ), 1924 ;
Saunders Lewis , A School of Welsh Augustans being a study in English influences on Welsh literature during part of the 18th century , Wrecsam, 1924 , 1924 ;
D. Gwenallt Jones , 1947 , Blodeugerdd o'r Ddeunawfed Ganrif detholiad o farddoniaeth glasurol y ganrif , Caerdydd, 1935; 1936; 1938; 1947 , 1947 ;
‘Glan Rhyddallt,’ Goronwy'r Alltud , Lerpwl, 1947 , 1947 .

Awdur:

David Gwenallt Jones, M.A., (1899-1968), Aberystwyth

Atodiadau a chywiriadau:

OWEN , GORONWY ( Bywg. , 662) Yn 1758 (nid 1748 ) y cychwynnodd ar ei waith yn Williamsburg .