Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



NOWELL , THOMAS ( 1730? - 1801 ) pennaeth S. Mary Hall ac athro hanes yn Rhydychen ,

mab i Cradock Nowell o Gaerdydd . Pwy bynnag oedd y Noweliaid , y mae'n sicr bod yr enw ‘ Cradock ’ yn eu cysylltu ag ardal y Notais ym Morgannwg ; enwir mwy nag un ‘ Cradok ’ mewn ewyllys o blwyf Trenewydd Notais yn 1504 , ac yr oedd yno rydd-ddeiliad o'r enw ‘ Thomas Cradock ’ yn 1634 ( H. H. Knight , ‘ An Account of Newton Nottage ,’ yn Arch. Camb. , 1853 , 179, 246). Yn y 17eg g. gwystlwyd Cwrt Notais ei hunan gan y Lougheriaid i ryw William Jones , apothecari yng Nghaerdydd , ond yn 1777 gwerthwyd ef yn ôl i berchnogion Llandidwg ar y pryd ( teulu Knight [q.v.] ) gan ŵyr i'r William Jones hwn, Cradock Nowell (ibid., 256) — ai tad neu frawd i Thomas Nowell , nid yw'n hysbys. Y mae yn eglwys Trenewydd Notais goflech i weddw rhyw Cradock Nowell — benthyciodd R. D. Blackmore yr enw'n deitl i un o'i nofelau ( Y Llenor , Hydref 1949 ).

Adroddir gyrfa Thomas Nowell yn y D.N.B. Aeth i Goleg Oriel yn 1746 , ‘yn 16 oed’ meddai Foster ( Alumni Oxon. ); graddiodd yn 1749 ( D.D. 1764 ); etholwyd ef yn gymrawd yn 1753 a daliodd amryw swyddau yn y coleg; penodwyd ef yn brifathro S. Mary Hall yn 1764 , ac yn athro hanes yn y brifysgol yn 1771 — bu hefyd am beth amser yn ‘ areithiwr ’ y brifysgol. Bu f. 23 Medi 1801 , ‘yn 73 oed’ meddid — fe welir nad yw hyn yn cytuno â chofnod ei ymaelodi. Yr oedd yn Dori rhonc, ac am hynny'n gymeradwy iawn gan Samuel Johnson . Yr oedd hefyd yn wrth-Fethodist cryf, a chymerth ran yn y ddadl yn erbyn Syr Rowland Hill pan ymosododd hwnnw (yn ei Pietas Oxoniensis , 1768 — cyfieithiad Cymraeg , Duwioldeb Rhydychain , 1769 , o waith John Thomas o Lanfihangel-Aberbythych ) ar awdurdodau'r brifysgol am alltudio chwech o fyfyrwyr Methodistaidd — gw. hanes yr helynt yn D. E. Jenkins , Thomas Charles , i, 64-6.

Ffynonellau:

  • Enwyd y ffynonellau yn yr ysgrif.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54