Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



NENNIUS ( NEMNIUS , NEMNIUUS ); fl. c. 800 .

Ef, yn ôl traddodiad, ydyw awdur yr hanes Lladin cynnar a elwir yn ‘ Historia Brittonum ,’ ac sydd yn amcanu rhoddi ‘hanes’ Prydain o amser Iŵl Caisar hyd tua diwedd y 7fed g. Yn y rhagair dywed yr awdur ei fod yn ddisgybl i Elfodugus ( Elfoddw ) [q.v.] , a fu f. yn 809 ‘yn Brif esgob yng ngwlad Gwynedd .’ Gellir casglu bod syniadau Nennius am Gristnogaeth ymarferol mor rhyddfrydig a byd-lydan ag eiddo ei feistr. Ar wahân i'r ffaith fod yr awdur yn dywedyd nad oedd yn hawlio iddo'i hun fawr ddim teilyngdod llenyddol na meddyliol — ac y mae ei Ladin gwael a'i wendid fel beirniad a chwynnwr yn profi hynny yn bur eglur — prin y gwyddom ddim amdano. Y mae'n bosibl mai brodor o rannau dwyreiniol Cymru ydoedd; y mae tystiolaeth fewnol yn ei waith yn awgrymu hynny. Nid yw'n debygol o gwbl mai efe ei hunan a ysgrifennodd y ‘ Liber Commonei ’ sydd yn Rhydychen ( Bodl. Auct. F. 4. 32 ), eithr y mae cyfeiriad yn hwnnw yn dangos fod ei enw ac, efallai, ei waith, yn wybyddus yn 820 A.D. Enwir ef hefyd yn y ‘ Psalter of Cashel ’ gan Cormac mac Cuilennain ( 836 - 908 ). Am y gwaith ei hunan, y mae'r ‘ Historia Brittonum ’ yn ei ffurf lawnaf yn cynnwys rhagair a 76 o adrannau neu benodau y gellir eu dosbarthu (yn gyfleus) fel y canlyn ( testun Mommsen-Lot ): (a) y Rhagair ; ( b ) Chwe Oes y Byd , 1-6; ( c ) yr ‘ Historia ’ fel y cyfryw, 7-56; ( ch ) yr Achau Anglo-Sacsonaidd , etc., 57-65; ( d ) Mesuriadau ac wyth-dinas-ar-hugain Prydain , 66; ( dd ) Rhyfeddodau Prydain , etc., 67-76. Ac eithrio y rhagair ni cheir mo'r holl adrannau hyn gyda'i gilydd ond mewn un llawysgrif yn perthyn i'r 11eg g. , sef B.M. Harl. MS. 3859 , sydd yn cynnwys hefyd destun yr ‘ Annales Cambriae ’ a'r Achau Cymreig . Er cymaint y gwaith beirniadol a wnaethpwyd eisoes gan ysgolheigion, y mae cwestiwn testun gwreiddiol yr ‘ Historia ’ a maint ychwanegiadau diweddar at y testun hwnnw heb gael ei benderfynu eto. A siarad yn gyffredinol, deil un ysgol fod rhan fwyaf y defnydd a geir yn yr ‘ Historia ’ fel y mae gennym ar gael cyn hynny mewn gwaith cynharach, na wyddid pwy a'i cynullodd, o'r enw ‘ Cyfrol Prydain ’ (‘ The Volume of Britain ’), ac mai hwn oedd sylfaen y gwaith fel y'i ceir gan Nennius a fersiynau (‘argraffiadau’) diweddarach (e.e. yr hawliau a wneir ynglŷn âr ‘ Lebor Bretnach ,’ sef y fersiwn Wyddeleg o Nennius , yn perthyn i'r 11eg g. , a wnaethpwyd gan Gilla Coemain ); y mae ysgolheigion eraill yn canfod rhesymau cryfion dros gredu bod y rhagair, y rhan fwyaf o 7-56, yr adran ar Ddinasoedd Prydain , a rhai o'r Rhyfeddodau , yn waith gwreiddiol Nennius ei hunan, c. 796-800 , ac i olygyddion neu gopïwyr gynnwys defnyddiau ychwanegol yn dangos eu diddordebau arbennig hwy eu hunain. Dywed Nennius ei hunan iddo gorffori defnyddiau a gafodd yng nghroniclau Eusebius , Jerôm , Isidor , a Prosper , yn hanes (‘annales’) y Rhufeiniaid , y Gwyddelod , a'r Sacsoniaid , a thraddodiadau'r gwledydd, gan gynnwys ‘ liber beati Germani .’ Y mae ei ddyled i ‘ De Excidio Britanniae ’ Gildas [q.v.] am ddigwyddiadau hyd c. 540 yn bur amlwg, eithr y mae'r ateb i'r cwestiwn pa faint a wyddai am waith Beda a'r defnydd a wnaeth o'r wybodaeth honno yn dibynnu ar y casgliad y deuir iddo ynglŷn â chyfansoddiad yr ‘ Historia .’ O ba le bynnag y cafodd Nennius ei ddefnyddiau, llurguniad o wir hanes ydyw'r hyn a gynhyrchwyd, er bod i rai rhannau lawer o werth hanesyddol, e.e. yr achau. Eithr gwir werth y gwaith ydyw'r defnydd a geir ynddo ar gyfer astudio yr hanesion am ‘ Arthur a'i Wŷr’ a llenyddiaeth ac ysgolheictod Geltig gynnar yn gyffredinol. [Cyf. Cymraeg gan J. Owen Jones , q.v.]

Ffynonellau:

  • Zimmer , Nennius vindicatus. Uber entstehung, geschichte und quellen der Historia Brittonum , Berlin, 1893 (Berlin, 1893 );
  • F. Lot , Nennius et l'Historia Brittonum Étude critique, suivie d'une édition des diverses versions de ce texte , Paris, 1934 (Paris, 1934 ; testun Mommsen yn Monumenta Germaniae Historica. Auctores antiquissimi , 1877–1905 tom. xiii, Berlin, 1894) ;
  • A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest , i, 223-6;
  • Bulletin of the Board of Celtic Studies , vii, 380 ff.

Awdur:

Yr Athro William Hopkin Davies, M.A., Aberystwyth

Atodiadau a chywiriadau:

NENNIUS , ( Bywg. , 642).

Cyhoeddwyd cyfieithiad Saesneg gan A. W. Wade-Evans ( 1938 ).

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54