Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

MORTIMER (TEULU), Wigmore , sir Henffordd . Daeth teulu Mortimer i Loegr o Normandi gyda byddin William y Concwerwr , a thua 1075 rhoddwyd i un o'r teulu, sef RALPH MORTIMER , diroedd yn sir Amwythig a sir Henffordd , gyda chastell a threflan Wigmore yn yr ail sir fel canolfan. Gan ddechrau felly, tyfodd y teulu yng nghwrs amser i fod yn un o'r prif deuluoedd yn hanes y Goror . Ceir cyfeiriadau at y Ralph hwn yn cryfhau castell ‘Dinieithon’ ac yn darostwng ‘ Melenyth ,’ y ddau yn sir Faesyfed . Yn ystod y 12fed g. ymddengys oddi wrth y cyfeiriadau prin a geir fod llawer o ymladd rhwng y Mortimeriaid a'r Cymry . Yn 1144 ceir HUGH MORTIMER yn ailennill Maelienydd ac Elfael , hyn yn awgrymu eu darostwng a'u colli rywbryd cynt, ac yn 1145 daliwyd a charcharwyd y tywysog Cymreig Rhys ap Howel ganddo. Ef hefyd oedd yn gyfrifol am farw Meredith ap Madog ab Idnerth yn 1146 . Carcharwyd ROGER MORTIMER am ddwy flynedd yn 1179 oherwydd i'w ganlynwyr fod yn gysylltiedig rywsut â marwolaeth Cadwallon ap Madog . Yn 1191 alltudiwyd ef am dair blynedd, y tro hwn ar y cyhuddiad o gynllwyn gyda'r Cymry yn erbyn y brenin . Dychwelodd mewn amser, ac yn 1195 gyrrodd feibion Cadwallon allan o Faelienydd , ond yn 1196 gorchfygwyd ef a Hugh de Say o Richard's Castle gan Rhys ap Gruffudd ger Maesyfed . Yn hanner cyntaf y 13eg g. Llewelyn ap Iorwerth oedd y prif dywysog yng Nghymru , ac yn 1230 cysylltwyd y Mortimeriaid â Llewelyn pan briodwyd RALPH MORTIMER â Gwladys Ddu , merch y tywysog . Bu iddynt fab, ROGER MORTIMER , ac ychwanegodd ef yn fawr at diroedd y teulu pan briododd yn 1247 â Matilda , ferch William de Braose , cynarglwydd Brycheiniog . Yr oedd Matilda yn gyd-aeres hefyd i stadau teulu Marshal drwy ei mam Eva , merch William Marshal , iarll Penfro , a thrwyddi hi felly enillodd y Mortimeriaid ran helaeth o Frycheiniog , arglwyddiaeth Maesyfed , a thiroedd yn sir Gaerfyrddin a sir Benfro . Drwy'r ychwanegiadau hyn, enillodd y teulu nerth a safle uchel ymhlith arglwyddi'r gororau. Gelyn pennaf Roger oedd ei berthynas Llywelyn ap Gruffudd , a bu ysbeidiau o ryfel a heddwch rhyngddynt hyd farw'r ddau yn 1282 . Yr adeg hon, yr oedd y frwydr rhwng yr arglwydd Normanaidd a'r tywysog Cymreig yn rhan o frwydr helaethach rhwng y barwniaid Seisnig a'r brenin Harri III , ac yn ddiweddarach yn rhan o ryfel Edward I yn erbyn Cymru . Yn 1262 a 1266 trechwyd Mortimer gan Lywelyn , ac ym mis Medi 1267 , trwy gytundeb Trefaldwyn , gorfu iddo ildio rhan o'i diroedd i'r tywysog . Ym mis Tachwedd 1276 apwyntiwyd Mortimer yn gapten dros y brenin Edward I yn siroedd Amwythig , Stafford , a Henffordd , a'r tiroedd cyfagos, fel rhan o'r ymgyrch yn erbyn Cymru . Llwyddodd i ennill llawer o diroedd oddi ar ei elynion. Yr oedd Mortimer yr adeg yma hefyd yn amlwg iawn yng ngwasanaeth y brenin mewn materion cyfreithiol . Bu f. 1282 .

Problem fwyaf ei olynydd, EDMUND MORTIMER , oedd gwrthryfel Rhys ap Maredudd o Ystrad Tywi , a gorchmynnwyd iddo yn aml yn y blynyddoedd 1287-8 weithredu yn erbyn y gwrthryfelwr . Bu f. 1304 . Cydweithiai mab Edmund , sef ROGER MORTIMER (yn ddiweddarach iarll March ) â'i ewythr Roger , arglwydd y Waun [q.v.] , a rhyngddynt dyrchafwyd y teulu i safle uchel iawn. Ofnent dwf eu gelynion mawr, y Despensers , yn Ne Cymru , ac mewn cweryl rhwng iarll Henffordd a Hugh le Despenser yn 1321 ynglŷn â meddiannu Gŵyr cymerasant ran iarll Henffordd . Ymladdwyd yn llwyddiannus yn y De, ond yn Ionawr 1321/2 , wedi iddynt gymryd arfau yn erbyn y brenin , trechwyd a charcharwyd y ddau. Pan goronwyd Edward III , fodd bynnag, enillodd Roger Mortimer o Wigmore fwy o ffafr nag erioed. Ar 20 Chwefror 1326/7 apwyntiwyd ef yn ustus Cymru ac esgobaeth Llandaf tra rhyngai fodd y brenin . Ailapwyntiwyd ef i Landaf ar 4 Awst 1328 , a gwnaed ef yn ustus Cymru am ei oes ar 27 Awst 1328 . Sicrhawyd y swydd o ustus Cymru iddo ar 4 Tachwedd 1328 , ar ôl ei ddyrchafu'n iarll March , a'r un dydd apwyntiwyd ef yn ustus esgobaeth Tyddewi am ei oes. Ym mis Mehefin 1327 gwnaed ef yn geidwad tiroedd yn ‘ Glamorgan and Morganwg ’ tra rhyngai fodd y brenin , ac ym mis Medi 1327 rhoddwyd iddo diroedd gwerth £1,000 y flwyddyn, yn cynnwys castell Dinbych a thiroedd sied iarll Arundel yng Nghymru . Gwnâi ei safle swyddogol a'i diroedd eang ef bron yn feistr yng Nghymru hyd ei ddienyddio yn 1330 fel bradwr. Dilynwyd ef gan ei ŵyr, ROGER MORTIMER ( 1327? - 1360 ), ac er i'r taid golli ffafr fel bradwr, trosglwyddwyd y tiroedd ar y Goror i'r ŵyr ymhen amser. Ar ei ôl ef daeth ei fab EDMUND MORTIMER ( 1351 - 1381 ), a briododd Philippa , ferch Lewnel ( Lionel ), dug Clarence , a'i wraig Elisabeth de Burgh (o Gaerlleon-ar-Wysg a Brynbuga ); mab iddynt hwy oedd Roger de Mortimer ( 1374 - 1398 ) [q.v.] a mab arall oedd EDMUND MORTIMER ( 1376 - 1409? isod). Pan fu Roger de Mortimer farw yr oedd ei fab EDMUND MORTIMER ( 1391 - 1425 ) o dan oed, ac mewn canlyniad brawd Roger , Edmund (uchod), oedd prif gynrychiolydd y teulu ar y Goror . Ar ddechrau gwrthryfel Owain Glyndŵr unodd Edmund a'i frawd-yng-nghyfraith, Henry Percy , yn erbyn y gwrthryfelwr . Carcharwyd ef, fodd bynnag, yn 1402 , ac yn ystod ei garchariad priododd â Chatherin , merch Glyndŵr . Ymunodd â chynlluniau'r Cymro , ac yn y cytundeb enwog rhwng Mortimer , Glyndŵr , a iarll Northumberland , yr oedd Mortimer i gael de Lloegr . Ofer oedd y cynllunio, a bu farw yn amddiffyn castell Harlech , 1409? . Bu ei nai Edmund f. yn 1425 a throsglwyddwyd y stadau i Risiart , dug Efrog , mab ANNE MORTIMER (chwaer Edmund ) a Rhisiart , dug Caergrawnt . Teulu'r Richard hwn a adwaenir fel ‘teulu York ’ yn ein llyfrau ar hanes ‘ Rhyfel y Rhosynnau ’; ond i'r Cymro , eu cyswllt â'r Mortimeriaid (a'u tarddiad, pell yn ôl, o Wladus Ddu , ferch Llywelyn Fawr ), a'r adnoddau tirol ac ariannol a milwrol yng Nghymru a ddug y cyswllt hwnnw iddynt, sy'n cyfrif fwyaf. Nid ‘ Lancaster a York ’ oedd y ddwy blaid i'r Cymro , eithr ‘ Tudur ( Penmynydd )’ a ‘ Mortimer ’; ac yn y de-ddwyrain a'r Goror (h.y. yn nhiroedd eang y Mortimeriaid ) yr oedd nerth plaid ‘ York ’ yng Nghymru — gw . dan ‘ Herbert (Teulu), Trefaldwyn . ’

Llyfryddiaeth:

Brut y Tywysogion ;
Annales Cambriae . Rolls Series, 1860. (Cyfeirir hefyd at yr adran o'r a olygwyd gan Egerton Phillimore yn , ix.) ;
Annales Monastici . Rolls Series, 1864 ;
Flores Historiarum . Record Publication (Chronicles and Memorials), 1890 ;
Johannis de Trokelowe et Henrici de Blaneforde Chronica et Annales . Record Publication (Chronicles and Memorials), 1865 ;
Eulogium Historiarum sive Temporis . Record Publication (Chronicles and Memorials), 1858–63 ;
Calendar of Patent Rolls . Record Publication, 1891 ff ;
Calendar of Charter Rolls . Record Publication, 1903 ff ;
. Record Publication ;
Calendar of Chancery RollsWelsh Rolls —(ii) . Record Publication, 1912 ;
Dugdale , Monasticon anglicanum, sive pandectae coenobiorum Beneditinorum, Chuniacensiun, Cistersieusium, Carthusiansrum a primordiis ad esrum usque dissolution , 1655-73 ;
Rymer , Foedera conventiones, litteræ, et cujuscunque generis acta publica, inter reges Angliæ et alios quosuis imperatores, reges, pontifices, principes, vel communitates, ab ingressu Gulielmi I. in Angliam, A.D. 1066, ad nostra usque tempora habita aut tractata ex autographis, infra secretiores archivorum regiorum thesaurarias, asservatis, aliisque summæ vetustatis instrumentis, ad historiam anglicanam spectantibus, fideliter exscripta , 1816-1830, 1869 ;
Rotuli Parliamentorum . Record Publication, 1771–1832 ;
Parliamentary Writs ;
Chronicon Adae de Usk. A.D. 1377–1404 , 1876, 1904 ;
A History of Wales ;
The Complete Peerage , 1910–40 ;
F. M. Powicke , King Henry III and the Lord Edward the community of the realm in the thirteenth century , Rhydychen, 1947 ;
J. E. Morris , The Welsh Wars of Edward I a contribution to mediaeval military history, based on original documents , Rhydychen, 1901 ;
T. F. Tout , The place of the reign of Edward II in English history ; Based upon the ford lectures delivered in the University of Oxford in 1913 , Manceinion, 1914 ;
W. H. Waters , Edwardian Settlement of N. Wales in its Administrative and Legal Aspects (1284-1343) , Caerdydd, 1935 ;
J. E. Lloyd , Owen Glendower / Owen Glyn Dwr , 1931 ;
Oxford Dictionary of National Biography ;
B. P. Evans , ‘The Mortimer Family’ (thesis Ph.D., Prifysgol Cymru, yn Ll.G.C.);
Transactions of the Royal Historical Society , 1875 ff , 1915 ;
P. Barbier , The Age of Owain Gwynedd an attempt at a connected account of the history of Wales from December, 1135, to November, 1170 , Llundain, 1908 .

Awdur:

Griffith Milwyn Griffiths, M.A., Aberystwyth