MORTIMER
,
ROGER de
(
1374
-
1398
), y chweched Rhosier o'r teulu, y
4ydd iarll y Mars (‘March’)
, a'r
4ydd iarll Wlster
;
g. ym
Mrynbuga
11 Ebrill 1374
, yn fab i
Edmund de
Mortimer
(gw. yr ysgrif ar
deulu
Mortimer
)
a'i wraig
Philippa
ferch
Lewnel
(
Lionel
)
dug Clarens
(ail fab y
brenin
Edward
III
— y mae'r briodas yn bwysig, gan mai drwyddi hi yr hawliai ei disgynyddion y flaenoriaeth ar deulu ‘
Lancaster
,’ disgynyddion trydydd mab y brenin hwnnw). Bu farw rhieni
Rhosier
pan nad oedd ef ond plentyn, ac felly bu ei stadau dan warchodaeth faith a gofalus; pan ddaeth i'w oed (
1393
) yr oedd yn oludog dros ben: ‘
mawr yw'r cefn, mwy yw'r cyfoeth
,’ meddai
Iolo Goch
[q.v.]
amdano — y ‘cefn’ o 40,000 morc o arian, a'r ‘cyfoeth’ o diroedd eang, gan gynnwys (ymhlith tiroedd eraill) arglwyddiaethau
Brynbuga
a
Chaerlleon-ar-Wysg
a
Dinbych
yng
Nghymru
, a
Wigmor
a
Llwydlo
ar y
Goror
. Ymhelaetha'r
croniclydd
Adam Usk
[q.v.]
(gŵr a oedd dan ddyled i'r
Mortimeriaid
) ar ei olud a'i ysblander, a disgrifir ef gan fwy nag un tyst fel dyn hynod ddewr, hael, a rhadlon, ond gyda hynny llac ei fuchedd. Gan fod
Rhisiart
II
yn ddiblant, yr oedd y gydymgais am ei orsedd ar ei ôl eisoes yn corddi rhwng disgynyddion eraill
Edward
III
, a chymerth
Rhisiart
gam pwysig yn
1385
pan gydnabu
Rosier
Mortimer
fel ei aer, a'i urddo'n
farchog
yn
1390
; yn
1397
enwodd ef hefyd yn
ddirprwy
ar holl
Iwerddon
. Efallai mai hyn fu achlysur cywydd
Iolo Goch
iddo — yr oedd
Iolo
, ac yntau'n ddyn o ochrau
Dinbych
, yn un o'i ddeiliaid. Ymollwng y
bardd
i ganmol ei bennaeth am ei ragoriaethau a'i feddiannau. A rhydd bwyslais mawr hefyd ar ei gysylltiadau
Cymreig
. Nid yn unig y mae
Rhosier
yn aer
coron Lloegr
— yn ‘ŵyr
Syr
Lewnel
’ ac yn ‘ail rhyswr yn ôl
Rhisiart
’ — ond hefyd, pan ddaw'r adeg, ‘coronir câr i
Wynedd
’; y mae ganddo hawl i ‘dalaith
Aberffraw
,’ ac y mae'n hen bryd iddo ddyfod i ‘
Gymru
, lle rhyglyddi glod.’ Ys gwir ei bod hi'n gofyn cryn ddychymyg i edrych ar
Rosier
fel etifedd
Aberffraw
, ar sail priodas, mor bell yn ôl â
1230
, rhwng
Gwladus Ddu
, ferch
Llywelyn Fawr
, a
Ralph de
Mortimer
; ond yr oedd yr edefyn main hwn yn ddigon da i'w wau i mewn i bropaganda yr oedd iddo gadarnach defnydd. Y mae'n bwysig inni gofio mai ymhell iawn ar ôl hyn y digwyddodd
y ddamwain ramantus a gysylltodd
Duduriaid
Penmynydd
(prif noddwyr
Iolo
ei hunan) â ffawd teulu ‘
Lancaster
’; ar y pryd, nid oedd arlliw o gydymgais yn
1385
rhwng
Penmynydd
a
Mortimer
, ac i aer cydnabyddedig
Rhisiart
(cyn-
dywysog Cymru
ac olynydd
Edward
III
— yntau'n wrthrych cywydd, gynt, gan
Iolo
) yr oedd gwrogaeth ‘hil
Ednyfed
,’ arweinyddion swyddogaeth
Gymreig
y Dywysogaeth, yn naturiol ddyledus. Eithr ni ddaeth dim o freuddwydion
Rhosier
, nac o freuddwydion
Iolo
ar ei ran. Oerodd y carueiddiwch rhwng y
brenin
ac yntau — y mae'n anodd bod yn sicr beth oedd ei safle yn y cynllwynio annelwig a gronnai yn llys
Rhisiart
. Ond sut bynnag,
lladdwyd ef mewn ysgarmes
yn
Kells (Iwerddon)
,
15 Awst 1398
; holltwyd ei gorff yn ddarnau, ond fe'u casglwyd ynghyd i'w claddu ym meddrod ei deulu yn
Wigmor
. Eto, gellir canfod wedyn ryw ddisgwyliad yng
Nghymru
y dewisai
Rhisiart
ei aer o'r teulu hwn; ac fe all yn hawdd fod y disgwyliad hwn yn un o amryfal achosion y rhyfel a gymerth arno, pan ddaeth, enw
Owain Glyndŵr
; unwaith eto, nid oedd mewn golwg, ar y pryd, unrhyw reswm i deulu canghennog
Penmynydd
ochri gyda
Harri
IV
, treisiwr ‘hawl’ y
Mortimeriaid
; ac yn wir, credai llawer yng
Nghymru
fod
Rhisiart
II
eto'n fyw (
E.H.R.
, xxxii, 560;
Lloyd
,
Owen Glendower
, 28, 53, 69).
Llyfryddiaeth:
-
Chronicon Adae de Usk. A.D. 1377–1404
,
1876, 1904
;
-
Cywyddau Iolo Goch ac Eraill,
1350–1450
, 1925, 1937
(gol.
H. Lewis
);
-
Oxford Dictionary of National
Biography
(gan
T. F. Tout
).
Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor
