Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

MORRIS , WILLIAM ( 1705 - 1763 ), llythyrwr a llysieuegwr , 3ydd mab Morris ap Rhisiart Morris ( Morris Prichard ) [q.v.] , a brawd i Lewis , Richard , a John Morris (gw. yr ysgrifau arnynt); g. 6 Mai 1705 yn y Fferem , Llanfihangel Tre'r Beirdd . Awgryma ef ei hunan mai gŵr tal main ydoedd; efallai ei fod hefyd yn gwargrymu, oblegid y mae ei nai John Owen [q.v.] yn ei lysenwi'n ‘ Gwilym Gam ' — ond efallai hefyd mai ei ‘grintachrwydd’ a oedd wedi digio ei nai hoyw; nid oedd haelfrydedd ei frawd Richard gan William , nac ychwaith athrylith bigog ei frawd Lewis ; odid nad ‘ dyn mwyn-galed ’ oedd ef, â mwy o synnwyr cyffredin na'i frodyr. Gwyddys iddo'n ifanc fwrw cryn amser yn Lerpwl (yr oedd yno yn 1726 , beth bynnag), ond yn Chwefror 1737 penodwyd ef yn gasglydd y doll ym mhorthladd Caergybi (yn ddiweddarach cafodd fân swyddi cyllidol eraill gyda hon), ac yn 1758 daeth yn rheolwr (Comptroller of Customs’) yno — yr oedd yn y cyfamser ( 1742 ) wedi gwrthod bod yn brif glerc yn y dollfa yng Nghaerlleon-fawr . Felly yng Nghaergybi y bu o 1737 hyd ei farw; yr oedd yn ‘ feddyg gwlad ’ answyddogol ac yn cael galw arno'n aml hefyd am help mewn materion o gyfraith neu o fusnes. Ei gyfaill pennaf yng Nghaergybi oedd Thomas Ellis [q.v.] , curad y plwyf , nes symudwyd hwnnw i Nutfield yn 1759 ; ac yr oedd William Morris yn gôrfeistr yn y llan , a chanddo ddiddordeb mawr mewn cerddoriaeth gysegredig . Yn wir, ef oedd yr unig un o'r brodyr y breuddwydiodd neb am briodoli emyn (sef ‘ Golchwyd Magdalen yn ddisglair ’) iddo, er y carem sicrach prawf o'r awduraeth. Cyfranogai hefyd, yn llawn, o atgasedd Thomas Ellis at y Methodistiaid . Efallai mai pwnc arbennig William Morris oedd llysieueg (er ei fod hefyd yn naturiaethwr cyffredinol da); yr oedd ganddo wybodaeth anarferol o lysiau , ac ar ei waith ef yn bennaf y seiliwyd Welsh Botanology Hugh Davies o Aber [q.v.] . Yr oedd' hefyd, fel ei frodyr, yn gasglwr a chopïwr llawysgrifau , ac yn neilltuol falch o'r ‘ Delyn Ledr ’ y bu bron iddi fynd ar ddifancoll o ddwylo diofal Goronwy Owen . Perchid ei wybodaeth a'i farn ar faterion Cymraeg gan ei frodyr, a chymerai yntau ddiddordeb mawr yng Nghymdeithas y Cymmrodorion — ef, i bob pwrpas, a ddewisodd ‘aelodau gohebol’ cyntaf y gymdeithas. Hysbys yw ei ran yn ‘narganfyddiad’ Goronwy Owen a ‘ Robin Ddu yr Ail o Fôn ’ ( Robert Hughes ) [q.v.] . Ond fel llythyrwr y mae William Morris yn wir bwysig — ei lythyrau ef yw dwy ran o dair o gasgliad J. H. Davies . Darlunir holl fywyd Môn yn y llythyrau hyn, a hwy yw'r ffynhonnell bwysicaf ar hanes cymdeithasol yr ynys yn y 18fed g.

Priododd (yn 1745 ) â Jane , ferch ac aeres Robert Hughes o Lanfugail ( J. E. Griffith , Pedigrees , 41); bu hi f. 1 Mai 1750 . Bu mab a merch o'r briodas hon fyw. Priododd y mab (hynaf), ROBERT MORRIS (a aned 9 Mawrth 1746 ), â Jane Parry (gweddw, o deulu Bulkeley o'r Brynddu — gw. J. E. Griffith , op. cit., 33); gwerthodd ei gyfran o stad Llanfugail ac aeth i fyw yng Nghaergybi . Bu'r ferch, JANE ( JONES ) ( 1749 - 1833 ), a aned 12 Chwefror 1749 , yn briod ddwywaith, y tro cyntaf â John Jones , ecseismon yng Nghaernarfon , a'r ail dro â Thomas Jones , swyddog yn nhollfa Biwmares ( J. E. Griffith , op. cit., 41), ond bu farw'n weddw, 21 Chwefror 1833 ( Camb. Quart. Mag. , v, 311) — ganddi hi y cafwyd y llythyrau a sgrifennodd Goronwy Owen at ei thad (gw. y rhagymadrodd i argraffiad J. H. Davies o'r Letters of Goronwy Owen ). Sonia llythyrau William Morris lawer am ei blant. Bu ef f. 29 Rhagfyr 1763 — yr oedd i bob pwrpas ar ei wely angau pan fu farw ei dad, ac yn analluog i fynd i'r angladd; ei lythyr yn hysbysu hynny i Lewis Morris oedd ei lythyr olaf un sydd gennym, 12 Tachwedd 1763 .

Llyfryddiaeth:

The Letters of Lewis, Richard, William, and John Morris, of Anglesey, (Morrisiaid Môn) 1728-1765 , 1907–9 (gol. J. H. Davies ; mynegeion gan Hugh Owen);
Additional Letters of the Morrises of Anglesey (1735-86). Y Cymmrodor , xlix, 1947-9 (gol. Hugh Owen )= Y Cymmrodor , xlix;
a'r cyfeiriadau yng nghorff yr ysgrif.

Awdur:

Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D., F.S.A., (1881-1969), Bangor