Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

MAELGWN ap RHYS ( c. 1170 - 1230 ), arglwydd Ceredigion ; mab yr arglwydd Rhys a Gwenllian , ferch Madog ap Maredudd . Ymddengys am y tro cyntaf yng ngwarchae Dinbych-y-pysgod yn 1187 ; cymerth arno arwydd y groes pan fu Gerallt Gymro yn teithio trwy Gymru yn 1188 . Un byr o gorffolaeth ydoedd, terfysglyd ac ymladdgar, a pharodd ei ymarweddiad gryn ofid i'w dad yn ei flynyddoedd olaf. Yr oedd yn garcharor o 1189 hyd 1194 ac yn alltud pan fu Rhys f. yn 1197 . Dychwelodd gan benderfynu cael cyfran o diroedd y teulu a thrwy hynny parodd lawer o helynt ac anesmwythyd i'w frawd Gruffydd , ei elyn mwyaf ffyrnig, ac ar ôl 1201 , pan fu Gruffydd f., i'w neiaint, Rhys ac Owain . Trwy ymgynghreirio â Gwenwynwyn a'r brenin John cafodd, yn 1199 , arglwyddiaeth Ceredigion , eithr cymerwyd y cymydau gogleddol oddi arno gan Lywelyn yn 1207 . Ei fethiant i adennill y tir hwn wedi iddo helpu John i ennill buddugoliaeth ar Lywelyn yn 1211 a barodd iddo, y mae'n fwy na thebyg, fynd drosodd ac ymuno â phlaid Llywelyn . Gwelir, fodd bynnag, nad oedd cred Llywelyn ynddo ddim yn ddiysgog oblegid pan aethpwyd i rannu tiroedd yr arglwydd Rhys o dan nawdd Llywelyn yn 1216 cadwyd Maelgwn allan o'r holl diroedd uwchlaw afon Aeron . Bu f. yn Llannerch Aeron yn 1230 ; claddwyd ef yn Ystrad Fflur ; a dilynwyd ef gan ei fab, Maelgwn Fychan .

Yr Athro Thomas Jones Pierce, M.A., F.S.A., (1905-1964), Aberystwyth