Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

JONES , OWEN (‘ Owain Myfyr ’; 1741 - 1814 ), crwynwr yn Llundain, ac un o'r ffigurau amlycaf ym mywyd llenyddol Cymru yn niwedd y 18fed g. a dechrau'r ganrif ddiwethaf ; g. 3 Medi 1741 yn Llanfihangel Glyn Myfyr , sir Ddinbych . Pan oedd yn ŵr ifanc, aeth i Lundain yn brentis o grwynwr . Gweithiai gyda Messrs. Kidney and Nutt yn Ducksfoot Lane , a phan oedd tua 40 oed, cafodd y fusnes i'w ddwylo ei hun. Ei gyfeiriad o tua 1782 ymlaen ydoedd 148 Upper Thomas Street . Daeth yn ŵr cyfoethog, oherwydd er cymaint sylw a rôi i'r gwaith o hyrwyddo bywyd llenyddol Cymru nid esgeulusodd ei fusnes. Ac yntau dros ei 60 oed, priododd, a bu iddo dri o blant. Bu f. 26 Medi 1814 , a chladdwyd ef ym mynwent Allhallows . Wedi iddo ddyfod i Lundain yn ŵr ifanc, daeth i gysylltiad â Richard Morris a Chymry eraill y Brifddinas. Dyma'r gymdeithas a enynnodd ei ddiddordeb yn hanes llenyddiaeth Gymraeg ac ym mywyd llenyddol y dydd. Yn y cyfnod hwn, fe'i galwai ei hun yn ‘ Owain ap Huw .’ Fe'i cawn ef a'i gyfaill, ‘ Robin Ddu o Fôn ,’ yn 1768 yn codi gwaith Dafydd ap Gwilym o lyfrau'r Morrisiaid yn ogystal â phob math o ddefnyddiau eraill a welent yn yr hen lawysgrifau. Dyma un o'i brif ddiddordebau trwy gydol ei yrfa. Ni wyddom pa bryd yr ymunodd â Chymdeithas y Cymmrodorion , ond dengys yr argraffiad o'r Gosodedigaethau a gyhoeddwyd yn 1778 mai ef oedd yr ysgrifennydd cynorthwyol yn y dyddiau hynny. Ond yr oedd ef a ‘ Robin Ddu ’ wedi sefydlu cymdeithas arall cyn hynny, sef Cymdeithas y Gwyneddigion . Cynhaliwyd y cyfarfod cyntaf ym mis Rhagfyr 1770 , a'r llywydd yn 1771 ydoedd ‘ Owain Myfyr .’ Bu'n llywydd droeon wedi hynny, a hefyd yn ysgrifennydd ac yn drysorydd . Wedi marw'r Cymmrodorion yn 1787 , dechreuodd Cymdeithas y Gwyneddigion ar ei gyrfa fel prif noddwr dysg Gymraeg , ac ‘ Owain Myfyr ’ a fu wrth y llyw am dros 20 mlynedd. Cyfarfyddai Cymry llengar Llundain yn nhafarn y Bull's Head (neu'r ‘ Crindy ’), ac yno y trefnid yr holl waith. Yn 1789 , dechreuodd y gymdeithas gynnig gwobrau am awdlau yn y cyfarfodydd a gynhaliai'r mân feirdd yng Ngogledd Cymru , a dyma ddechrau'r eisteddfod, fel y gwyddom ni amdani. Yn yr un flwyddyn hefyd dechreuwyd cyflawni'r gorchwyl y buasai ysgolheigion Cymraeg yn breuddwydio amdano trwy gydol y 18fed g. , sef cyhoeddi cynnwys yr hen lawysgrifau. Yn 1789 , cyhoeddwyd gwaith Dafydd ap Gwilym , ac ‘ Owain Myfyr ’ yn un o'r golygyddion . Yna, yn 1798 , ffurfiwyd cynllun mawreddog i gyhoeddi holl gynnwys y llawysgrifau, ac, yn 1801 , ymddangosodd dwy gyfrol fawr o dan y teitl, The Myvyrian Archaicology of Wales , lle y ceid gwaith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd a chasgliad o'r Brutiau . Ni allwyd myned ymlaen â'r gwaith am gyfnod, a hynny oherwydd colledion a gawsai ‘ Owain Myfyr ’ yn ei fusnes, ond yn 1807 cyhoeddwyd trydedd gyfrol. Bwriedid cynnwys y Mabinogi a'r Rhamantau , a thalodd ‘ Owain Myfyr ,’ i gopïwyr am lunio casgliad gweddol gyflawn o weithiau'r cywyddwyr. Heblaw hyn, bwriadai ddwyn allan argraffiadau newydd o brif glasuron yr 16eg g. a'r 17eg. Daw terfyn ar y gweithgarwch hwn tua 1807 . Ni allai ef namyn cynllunio, ac wedi i William Owen Pughe gael etifeddiaeth yn sir Ddinbych , nid oedd ganddo neb i ymgymryd â'r caledwaith. Heblaw hyn, yr oedd yn hen ŵr a phlant ifainc yn dibynnu arno. Dylem gofio o hyd na byddai gweithgarwch y cyfnod hwn ( 1789-1807 ) yn bosibl onibai am ei haelioni ef. Ef a dalai holl gostau'r cyhoeddi. Gwariodd filoedd o bunnoedd, ac y mae llythyrau'r cyfnod yn dangos pa help ariannol a roes i bob math o fudiadau a hefyd i feirdd a llenorion Cymru . Rhaid ei restru ymhlith prif gymwynaswyr dysg Gymraeg . Y mae ei lawysgrifau a'i bapurau a'i lythyrau yn yr Amgueddfa Brydeinig . Mab iddo oedd Owen Jones ( 1809 - 1874 ) [q.v.] , a nai iddo oedd Hugh Maurice [q.v.] .

Llyfryddiaeth:

The Gentleman's Magazine , 1731–1922. Am amser maith, yr oedd dwy gyfrol yn y flwyddyn—cyfeirir atynt e.e. fel ‘1776, i,’ a ‘1776, ii.’ , 1814 , ii, 499;
Monthly Magazine , 1796–1843 , 1815 , 80-2;
The Cambro-Briton , 1819-1822 , 1819 , 19-23;
Leathart , Origin and Progress of the Gwyneddigion Society of London , 1831 , 1831 , 13;
Y Gwladgarwr , 1838 , 33-5;
Eminent Welshmen , 1908 , 259-60;
Geirlyfr Bywgraffiadol o Enwogion Cymru , 1870 , 625-6;
Oxford Dictionary of National Biography ;
Y Llenor , i, 252-61.

Awdur:

Athro-Emeritus Griffith John Williams, M.A., (1892-1963), Gwaelod-y-garth, Caerdydd

Atodiadau a chywiriadau:

JONES , OWEN ( Bywg. , 469) Darllener Upper Thames (nid ‘ Thomas’) Street .