JONES
,
LEWIS
(
1836
-
1904
),
Patagonia
,
arloeswr a llenor
;
g. yng
Nghaernarfon
. Symudodd i
Gaergybi
a bu'n
cyd-olygu
'r
Pwnsh Cymraeg
yno â'i gyd-
argraffydd
Evan
Jones
(
Evan
Jones
,
Caernarfon
, wedi hynny) [q.v.]
. Symudodd drachefn i
Lerpwl
, a daeth yn un o brif arweinwyr y
Mudiad Gwladfaol
. Anfonwyd ef a'r
Capt.
(
Syr
, wedyn)
Love
Jones-Parry
i archwilio
Patagonia
yn
1862
, a dychwelodd gydag adroddiad wedi ei orliwio nes bod yn anghywir, a pherswadio'r
Cymry
i fentro yno. Anfonwyd ef ac
Edwyn Cynrig
Roberts
drosodd i baratoi'r lle i'r fintai gyntaf. Siomwyd yr ymfudwyr, bu cweryl, ac ymhen tri mis ymadawodd yntau i
Buenos Aires
, lle bu'n gweithio am ddeunaw mis fel
argraffydd
. Pan glywodd fod y
Cymry
yn bwriadu gadael
Patagonia
yn
1867
, aeth i lawr atynt, a thrwy ei ddawn areithyddol arbennig, fe'u perswadiodd i aros yno. Bu'n
brwyad (rhaglaw)
ym
Mhatagonia
dros
Lywodraeth Ariannin
am gyfnod byr — yr unig
Gymro
a ddaliodd y swydd erioed. Eithr bu yng ngharchar droeon hefyd dros hawliau'r
Cymry
. Daeth â gwasg argraffu yno, a
chychwynnodd ddau bapur newydd
, sef
Ein Breiniad
,
1878
, a'r
Drafod
,
1891
; cyhoeddir yr olaf yno hyd heddiw. Yn ystod ei ymweliad â
Chymru
yn
1885
bu'n annerch y
Cymmrodorion
, a chyhoeddwyd ei ddarlith. Cyhoeddwyd ei lyfr,
Y Wladfa Gymreig
, yn
1898
. Bu iddo ddwy ferch: un ohonynt oedd
Eluned
Morgan
[q.v.]
a'r llall yn briod â
Llwyd ap Iwan
, mab
Michael D.
Jones
. Bu
Lewis
Jones
yn arweinydd dewr yn y
Wladfa
am 35 mlynedd, ond torrodd ei galon pan ddifethwyd y wlad gan y gorlif yn
1899
. Bu f.
26 Tachwedd 1904
yn 68 oed.
Llyfryddiaeth:
-
R. Bryn Williams
,
Cymry Patagonia
, Aberystwyth,
1942
, 13, 20-31, 43-6, 53, 61-4;
-
Straeon Patagonia
, Gwasg Aberystwyth,
1946
, a
Rhyddiaith y Wladfa
, Dinbych Gwasg Gee,
1949
.
Awdur:
Y Parch. Richard Bryn Williams, M.A., (1902-81), Rhuthyn /
Aberystwyth
