GWYNLLYW
(
Gundleius
,
Gunlyu
),
sant
,
fl.
diwedd y 5ed g. a dechrau'r 6ed
.
Mab oedd i
Glywys
,
brenin
talaith
Glywysing
a gynhwysai rannau o ddwyrain
sir Gaerfyrddin
,
Morgannwg
, a
Mynwy
.
Guaul
, merch
Ceredig ap Cunedda
, oedd mam
Gwynllyw
. Yr awdurdod hynaf a rydd fanylion am ei fywyd ydyw ‘
Buchedd Cadog Sant
’ y cyfansoddwyd y rhan fwyaf ohoni
tua diwedd yr 11eg g.
Cyfansoddiadau o'r
12fed g.
ydyw ‘
Buchedd Gwynllyw Sant
’ a ‘
Buchedd Tatheus Sant
’, y ddwy brif ffynhonnell arall am draddodiad
Gwynllyw
. Gwnaeth
John
o Teignmouth
grynodeb o ‘
Fuchedd Gwynllyw Sant
’ tua
chanol y 14eg g.
Ceir ach
Gwynllyw
mewn llawysgrif a berthyn i
ran gyntaf y 14eg g.
, a ddarganfuwyd yn ddiweddar yn
Gotha
, tref yn
yr Almaen
(gw.
Anal. Boll.
, lviii, 98). Braint
Gwynllyw
, yr hynaf o ddeg mab
Glywys
(saith yw'r rhif a nodir ym ‘
Muchedd Gwynllyw Sant
’), oedd etifeddu canolfan brenhiniaeth ei dad, sef y dalaith a orweddai rhwng
Wysg
a
Rhymni
, ac a alwyd yn ‘
Wynllwg
’ (‘
Wentloog
’) ar ei ôl. Oherwydd ei wrhydri mewn rhyfel yn ei ieuenctid, enillodd iddo'i hun yr enw ‘
Gwynllyw
Filwr
.’ Priododd
Gwladys
, ferch
Brychan
Brycheiniog
(yn groes i ewyllys ei thad, yn ôl ‘
Buchedd Cadog Sant
’), a ganwyd iddynt fab,
Cadog
[q.v.]
, un o seintiau disgleiriaf
Cymru
. Enwir
Bugi
a
Chemmeu
hefyd mewn hen achau fel meibion i
Wynllyw
. Yn unol â cherydd
Cadog
, gadawodd
Gwynllyw
a
Gwladys
eu safle bydol a mabwysiadu'r bywyd asgetig, gan fyw ar y dechrau mewn celloedd cyfagos, ond yn nes ymlaen mewn mannau ymhell ar wahân. Dywed ‘
Buchedd Gwynllyw Sant
’ i
Gadog
a
Dyfrig
weinyddu'r sacrament olaf i
Wynllyw
ar ei wely angau. Cedwir ei enw ym mhlwyfi
S. Woolos
a
Philgwenlli
yng
Nghasnewydd
, a galwyd ar ei enw ddau gapel a oedd gynt ym mhlwyfi
Llanelli
a
Llanegwad
yn
sir Gaerfyrddin
. Dethlir ei ŵyl ar
29 Mawrth
. Ni ddylid cymysgu
Gwynllyw
a
Gwynlleu
,
nawddsant
eglwys Nantcwnlle
yng
Ngheredigion
.
Llyfryddiaeth:
-
Wade-Evans
,
Vitae Sanctorum Britanniae et
Genealogiae
, Caerdydd, 1944
, 24-34, 86-90, 122-4, 172-92, 278-80;
-
Horstman
(gol.),
Nova legenda Anglie as collected by John of
Tynemouth, John Capgrave, and others, and first printed,
with new lives, now re-edited with fresh material from MS
and printed sources by C. Horstman
, 1901
, j, 504-6;
-
Acta Sanctorum Bollandiana
, 1643
ff
, March, iii, 780-1;
-
The Lives of the British Saints
, iii, 234-41;
-
Oxford Dictionary of National
Biography
, xxiii, 404-5;
-
Butler
,
The Lives of the Fathers, Martyrs, and other
principal Saints
, Edited, revised and copiously
supplemented by H. Thurston, 1926-38
(gol.
Thurston
), March, 435-6;
-
Dictionary of Christian Biography
,
pedair cyfrol, 1877–87; arg. arall 1911
, ii, 831-2.
Awdur:
Hywel David Emanuel, M.A., (1921-70), Aberystwyth
