Y Bywgraffiadur Cymreig


A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



GUEST (TEULU), meistri gweithydd haearn a glo, etc.

GUEST , SIR JOSIAH JOHN ( 1785 - 1852 ), meistr gweithydd haearn a glo , aelod seneddol , etc. Mab ydoedd J. J. Guest i Thomas Guest (bu f. 1807 ), Dowlais , meistr gwaith haearn , mab y John Guest ( 1722 - 1785 ) a ddaeth o Broseley , swydd Amwythig , i ofalu am y gwaith haearn bach yn Dowlais yn 1759 ac a oedd erbyn 1782 yn berchen cyfran yn y Dowlais Iron Co. Dilynwyd John Guest fel goruchwyliwr gan ei fab Thomas Guest yn 1785 ; o dan ei ofal ef llwyddodd y gwaith yn fawr, dechreuwyd defnyddio ager i yrru'r peiriannau, agorwyd masnachdy bwyd, etc., gan y cwmni, gwnaethpwyd ffwrneisiau newydd — a golygai hyn fod eisiau codi mwy o lo — ac adeiladwyd gefail gof . Erbyn adeg Benjamin Malkin ( 1805-6 ) yr oedd gweithydd Dowlais yn cynhyrchu 5,432 tunnel o haearn brwd, er bod gweithydd teulu Homfray yn Penydarren a gweithydd Cyfarthfa yn parhau i fod yn fwy pwysig.

Ganed Josiah John Guest yn Dowlais , naw mis cyn marw ei daid, yr arloesydd, sef 2 Chwefror 1785 . Cafodd ei addysg yn Bridgnorth ac ysgol ramadeg Trefynwy . Daeth yn feistr trwyadl ar holl fanylion y diwydiant haearn ; yr oedd hefyd yn wastad yn ystyried y pwysigrwydd o fanteisio ar ddefnyddio gwybodaeth o gemeg a pheirianwaith. Oblegid hyn oll, ynghyd â'i fentr a'i allu creadigol, a thrwy barhau i adeiladu gefeiliau, ffwrneisiau, a melinau newydd , llwyddodd i godi gwaith Dowlais o'r trydydd lle ym Merthyr i'r lle cyntaf a'i wneuthur yn fwy pwysig na Chyfarthfa hyd yn oed — y gwaith enwog hwnnw a ystyrid hyd yn hyn y pwysicaf yn y byd. Erbyn y flwyddyn 1840 yr oedd yn Nowlais 18 o ffwrneisiau, 12 yn Cyfarthfa , wyth yng ngwaith Hill ( Plymouth ), tra nad oedd yn Penydarren onid chwech. Cyflogid y pryd hwn yn Nowlais 1,000 o lowyr , yr oedd 1,000 yn cloddio am haearn, 2,500 yn y gwaith ei hunan, ac yr oeddid yn codi 1,400 tunnell o lo bob dydd ar gyfer y ffwrneisiau. Daeth y perchenogion yn gyfoethog ac yn wyr o ddylanwad; heblaw bod yn oruchwyliwr ar y gwaith mawr hwn llwyddodd Guest ei hunan i wella ei safle ymhlith y partneriaid — 1/16 o gyfran oedd ganddo pan fu ei dad farw, eithr derbyniodd 8/16 yn ychwaneg pan fu farw ei ewythr, William Taitt , yn 1815 . Erbyn 1849 efe oedd yr unig berchennog, ac felly yr oedd lles a llwyddiant dros 12,000 o bobl yn dibynnu'n gyfan gwbl ar y defnydd a wnâi ef o'r holl awdurdod a oedd yn ei ddwylo; yn hyn fe'i cynorthwyid gan ei wraig dalentog, y Lady Charlotte Elizabeth Bertie Guest . Enillodd enw da iddo'i hun pan sefydlodd y ‘ Dowlais Central Schools ,’ a gyfrifid ar y pryd y gorau yn yr holl wlad — yn Nowlais y dechreuwyd gyntaf oll yn Ne Cymru roddi arbrawf ar gynllun ysgolion oedolion. Llywyddodd mewn cyfarfod a alwyd ynghyd yn Merthyr gyda'r amcan o gychwyn ‘ Literary and Scientific Institution .’ Wedi hynny, sefydlodd yn Nowlais lyfrgell gweithwyr; rhoddodd hefyd 180 o gyfrolau, Cymraeg a Saesneg , i'r llyfrgell ym Merthyr yr oedd Thomas Stephens yn ysgrifennydd iddi. Rhoes arian at gynnal yr Ysgolion Cenedlaethol ym Merthyr ac Aberdâr , ac i gronfa adeiladu Ysgol Frutanaidd (‘ Ysgol y Comin ’), Aberdâr . Yr oedd ef a'i wraig yn noddwyr Cymreigyddion y Fenni yn 1834 ac efe oedd llywydd yr ail gyfarfod yn y Fenni yn 1835 . Yn eisteddfod y flwyddyn 1848 enillodd Thomas Stephens y wobr am ei ‘ History of the Literature of the Kymry ,’ traethawd gwerthfawr, a chynigiodd Guest ymgymryd â chost ei gyhoeddi.

Bu Guest yn aelod seneddol ( Ceidwadwr ) dros Honiton o 1825 hyd 1831 . Trwy ei ddylanwad ef yn bennaf y llwyddwyd i greu etholaeth newydd bwrdeisdref Merthyr (gan gynnwys Aberdâr a Vaynor ). Etholwyd ef yn ddiwrthwynebiad gan yr etholaeth newydd hon yn 1832 ‘fel Rhyddfrydwr ’ (yn credu hefyd mewn masnach rydd) — yr aelod seneddol cyntaf dros Merthyr Tydfil , a chadwodd y sedd hyd ei f. 26 Tachwedd 1852 . Yn 1838 fe'i gwnaethpwyd yn farwnig .

Serch ei ddwyn i fyny yn Wesle , rhoes Guest £3,000 yn 1827 at adeiladu eglwys Dowlais ; rhoes hefyd £250 tuag at eglwys newydd S. David ym Merthyr . Efe oedd prif gychwynnwr y Taff Vale Railway a'i chadeirydd cyntaf. Efe a Crawshay Bailey oedd prif arloeswyr yr Aberdare Railway Company (a gymerwyd drosodd yn ddiweddarach gan y Taff Vale Railway Co. ). Yr oedd ganddo ariandy yng Nghaerdydd , a changen ohono ym Merthyr , eithr fe'u caewyd yn 1825 oblegid gwrthwynebiad gan y Llywodraeth . Sefydlodd ariandy cynilo yn Nowlais a pharhaodd i'w gefnogi. Yn 1830 fe'i hetholwyd yn F.R.S. , ac yn 1834 daeth yn ‘ Associate of the Institution of Civil Engineers .’

Yn 1837 llywyddodd Guest mewn cyfarfod o rai o drigolion Merthyr a alwyd ynghyd i ystyried y cwestiwn o gael Deddf seneddol i wneuthur Merthyr yn gorfforaeth. Bu raid i'r dref aros, fodd bynnag, am yn agos i 70 mlynedd cyn cael hyn — nid etholwyd y maer cyntaf hyd 1906 . Dewiswyd Guest , 1 Ebrill 1837 , yn gadeirydd cyntaf bwrdd gwarcheidwaid Merthyr . Wedi i un o swyddogion Bwrdd Iechyd y Llywodraeth ymweld â Merthyr i ystyried cais gan y dref i fabwysiadu Deddf Iechyd y Cyhoedd ( 1848 ), ac oblegid y difrod a wnaethpwyd gan y colera yn 1849 , ffurfiwyd bwrdd iechyd Merthyr yn 1850 gyda Guest yn gadeirydd cyntaf iddo — y bwrdd iechyd hwn ydoedd tad cyngor dinesig Merthyr ( corfforaeth Merthyr yn awr) Pan fu trigolion Merthyr yn cynnal cyfarfodydd ym mis Mai y flwyddyn honno gyda'r bwriad o adeiladu neuadd drefol a fyddai'n deilwng o dref mor bwysig ac yn gwahodd tanysgrifiadau, addawodd Guest gyfrannu £1,000 i'r gronfa.

Yn ystod ei flynyddoedd olaf, yn Canford Manor , swydd Dorset , yr oedd Guest yn byw, ond pan oedd angau'n agosáu dychwelodd i Ddowlais , ac yno y bu f. ac y claddwyd ef.

Ffynonellau:

  • Eminent Welshmen: a short biographical dictionary of Welshmen ... from the earliest times to the present (1908) , a'r cyfeiriadau yno;
  • Oxford Dictionary of National Biography ;
  • South Wales Reporter and General Advertiser , 31 Mawrth 1837 ;
  • P.D. and G.L.M. Review. A magazine of the coal trade activities of Powell Duffryn Associated Collieries, Ltd., Guéret, Llewellyn & Merrett, Ltd., and allied companies' (Caerdydd a Llundain, 1935-37) Ionawr 1942 ;
  • The Principality , Gorffennaf a Thachwedd 1848, 3 a 24 Mai 1850;
  • Cardiff and Merthyr Guardian , 20 Ionawr a 4 Rhagfyr 1852 ;
  • Jenkins a James , The History of Nonconformity in Cardiff (1901) ;
  • Y Drysorfa , Ionawr 1854 ;
  • Williams , A Short History of the Church in Dowlais (1927) ;
  • Awdl Farwnad i'r diweddar Sir J. J. Guest, Barwnig, A. S., Dowlais: testun Eisteddfod Iforaidd, Dowlais, Gorphenaf 1857 gan Dewi Wyn o Essylt, 1857;
  • ymchwil bersonol.

Awdur:

Watkin William Price, M.A., (1873-1967), Aberdâr

Blwyddyn Cyhoeddi: 1953-54