Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

GRUFFUDD ap LLYWELYN (bu f. 1063 ), brenin Gwynedd a Phowys, ac ar ôl 1055 brenin Cymru oll ; mab Llywelyn ap Seisyll (bu f. 1023 ) ac Angharad ferch Maredudd ab Owain , brenin Deheubarth . Prin yw'r wybodaeth am ei ieuenctid ond cadwyd rhai traddodiadau yn straeon Gwallter Map [q.v.] . Fel llanc yr oedd yn araf a diantur, meddir, ond yn ddiweddarach fe'i trowyd gan uchelgais yn ŵr dewr, beiddgar, wedi'i ddonio â dychymyg ac unplygrwydd. Pan laddwyd Iago ab Idwal yn 1039 gan ei wŷr ei hun, daeth Gruffudd ap Llywelyn yn frenin Gwynedd a Phowys . Yn union wedyn trawodd ergyd yn erbyn Saeson Mercia ym mrwydr Rhydygroes-ar-Hafren a gyrrodd hwynt yn waedlyd ar ffo. Dug y fuddugoliaeth hon ef i amlygrwydd, ac o hyn hyd ei farwolaeth parhaodd yn darian i'w wlad ac yn ddychryn i'w gelynion. Ar ôl taro gwŷr Mercia a sicrhau'r gororau troes ei sylw at y Deheubarth , lle yr oedd Hywel ab Edwin yn frenin . Ni wyddys llawer am yr ymrafael rhwng y ddau, ond yn 1040 ymosododd Gruffudd ar Ceredigion a llosgi Llanbadarnfawr . Yn 1041 bu Gruffudd eilwaith yn fuddugol ar Hywel ym mrwydr Pencader , ond ni lwyddodd i'w lwyr drechu, achos yn 1042 gorchfygodd Hywel lu'r Cenhedloedd Duon yn Mhwlldyfach (heddiw Pwlldyfarch ) ger Caerfyrddin . Dwy flynedd wedyn ( 1044 ) dug Hywel lynges o'r Cenhedloedd Duon gydag ef o Iwerddon ond fe'i lladdwyd mewn brwydr ffyrnig yn erbyn Gruffudd yn Abertywi . Hyd yn oed ar ôl hyn ni allodd Gruffudd feddiannu Deheubarth ; cododd Gruffudd ap Rhydderch ap Iestyn i'w wrthwynebu. Yn 1045 , yn ôl B.T. ( Pen. MS. 20, 18a ), bu twyll mawr a brad rhwng Gruffudd ap Rhydderch a'i frawd Rhys a Gruffudd ap Llywelyn . Bu'n rhaid i Ruffudd gael help Swegen fab Godwin i geisio cynnal ei awdurdod yn Neheubarth . Yn 1147 lladdwyd tua 140 o ‘deulu’ Gruffudd drwy dwyll uchelwyr Ystrad Tywi , ac i ddial hynny anrheithiodd Gruffudd Ddyfed ac Ystrad Tywi ; ond ni allodd wneud mwy na hynny ac am yr wyth mlynedd ar ôl hynny yr oedd gan Ruffudd ap Rhydderch afael sicr ar Ddeheubarth . Troes Gruffudd ap Llywelyn ei egnïon i gyfeiriad arall; yn gynnar yn haf 1052 cyrchodd i wlad Henffordd a gorchfygodd lu cymysg o Saeson a Normaniaid ger Llanllieni . Yn 1055 lladdodd Ruffudd ap Rhydderch a chael meddiant o Ddeheubarth o'r diwedd. Hefyd, mewn cynghrair ag Ælfgar o Fercia , ymosododd ar Saeson a Normaniaid Henffordd o dan iarll Ralph , gyrrodd hwynt ar ffo a llosgodd y dref. Gyrrwyd Harold Iarll i ddial yr ymosodiad ond ni lwyddodd ond i atgyweirio Henffordd a dod i delerau gydag Ælfgar . Yn 1056 dug Leofgar , esgob Henffordd , fyddin yn erbyn Gruffudd ac ar 16 Mehefin bu brwydr rhyngddynt yn nyffryn Machawy . Unwaith eto bu Gruffudd yn fuddugol. Wedyn trwy ymdrechion yr ieirll Harold , Leofric o Fercia , ac Ealdred o Gaerwrangon daethpwyd i gytundeb a thyngodd Gruffudd ffyddlondeb i'r brenin Edward . Tua'r adeg yma hefyd priododd Gruffudd Ealdgyth ferch Ælfgar , a phan alltudiwyd Ælfgar drachefn yn 1058 helpodd Gruffudd ef, gyda chynhorthwy Magnus Haroldson , i ennill ei diroedd yn ôl. Yr oedd y cytundeb agos rhwng Gruffudd ac Ælfgar yn sicrhau diogelwch i Gymru , ond tua diwedd 1062 , pan oedd Ælfgar wedi marw, ymosododd Harold Iarll yn ddirybudd ar lys Gruffudd yn Rhuddlan ond llwyddodd Gruffudd i ddianc. Yn 1063 lladdwyd Gruffudd ‘ drwy dwyll ei wŷr ei hun ,’ medd B.T. , wedi iddo fod ‘yn ben ac yn darian ac yn amddiffynnwr i'r Brytaniaid .’ Gadawodd Gruffudd ddau fab, Maredudd (bu f. 1070 ) ac Idwal (bu f. 1070 ), ac un ferch, Nest , yr hon a briododd Osbern FitzRichard .

Llyfryddiaeth:

Annales Cambriae . Rolls Series, 1860. (Cyfeirir hefyd at yr adran o'r a olygwyd gan Egerton Phillimore yn , ix.) ;
Brut y Tywysogion, Peniarth MS . 20, 1941 (Pen. 20), 1941 ;
Walter Map , De Nugis Curialium , Camden Soc., 1850, 1914, Cymmrodorion Record Series 9, 1923 , Dist. xxii-xxiii;
Lives of Edward the Confessor , 1858 (ed. Luard ), 425;
The Anglo-saxon chronicle ;
Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1899-1900 ;
A History of Wales , ii. 358 ff.

Awdur:

Yr Athro Thomas Jones, D.Litt., Aberystwyth

Atodiadau a chywiriadau:

GRUFFUDD ap LLYWELYN (bu f. 1063 ; Bywg. , 292) Tua chanol yr erthygl yn lle ‘Yn 1147 lladdwyd tua 140 o ‘‘deulu’’ Gruffudd ’ darllener ‘Yn 1047 …’