Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

FITZGERALD , DAVID (bu. f. 1176 ), esgob Tyddewi, 1148-76 ; mab i Gerald de Windsor a Nest , ferch Rhys ap Tewdwr , ac ewythr i Gerallt Gymro [q.v.] . Clywir gyntaf amdano fel archddiacon Ceredigion a chanon Tyddewi . Ar ôl marw'r esgob Bernard bu anghydfod rhwng y canonwyr Cymreig ar y naill law a'r rhai Seisnig a Ffrengig ar y llaw arall, y naill rai o blaid cael esgob o Gymro a'r lleill yn erbyn hynny. Cafwyd cyfaddawd drwy ethol David , gan ei fod o linach Gymreig a Normanaidd . Fe'i cysegrwyd yn esgob gan yr archesgob Theobald ar 19 Rhagfyr 1148 yng Nghaergaint , ac addawodd gydnabod awdurdod Caergaint fel mam-eglwys dros Dyddewi . Ar 3 Mehefin 1162 cymerodd ran — gyda Nicholas , esgob Llandaf — yng nghysegriad Thomas , archesgob Caergaint , ac ar 19 Mai 1163 yr oedd yn bresennol yn y cyngor a alwasai'r pab Alexander III yn Tours , gan godi treth ar y clerigwyr at dreuliau ei siwrnai. Rywbryd rhwng 1148 ac 1163 bu dadl rhyngddo ac esgob Llandaf ynglŷn â ffiniau, a chynigiodd Gilbert , esgob Henffordd , ei wasanaeth fel barnwr rhyngddynt. Ar 30 Ionawr 1164 arwyddodd gyfansoddiadau Clarendon . Yn 1167 perswadiodd yr arglwydd Rhys ap Gruffudd i ryddhau ei hanner-brawd Robert Fitz Stephen ar ôl ei garcharu am dair blynedd. Pan ddaeth Harri II ar bererindod i Dyddewi tua dechrau Hydref 1171 gwahoddodd yr esgob ef i aros gydag ef; gwrthododd y brenin hynny, ond ciniawodd gydag ef. Rhwng Hydref 1171 ac Ebrill 1172 rhoes y brenin siartr i'r esgob yn cadarnhau ei holl feddiannau yn ôl siartr Harri I i'r esgob Bernard . Ar 18 Mai 1175 bu yng nghyngor Richard , archesgob Caergaint , yn Llundain gerbron Harri II a'i fab Harri . Tua'r un adeg aeth dirprwyaeth o ganonwyr Tyddewi i Lundain i osod 27 o gyhuddiadau yn erbyn eu hesgob gerbron yr archesgob Thomas , ond cyfarfu David FitzGerald â hwy cyn iddynt fynd o flaen yr archesgob ac ymbil arnynt beidio â mynd â'r mater ymhellach, gan addo dychwelyd iddynt bopeth a ddygasai oddi arnynt. Yn yr un flwyddyn gorffennodd drosglwyddo eglwys Llanbadarn-fawr , sir Aberteifi , i abaty S. Pedr , Caerloyw . Ar 14 Mawrth 1176 aeth rhai o ganonwyr Tyddewi i gyngor Hugh , cardinal S. Angelo a legat yn Lloegr , i ddadlau hawl Tyddewi i fod yn eisteddfa archesgobol, hawl yr oedd yr esgob wedi'i gwadu ar ei gysegriad. Ar 8 Mai 1176 bu f. o dwymyn , heb wneud ewyllys, ac fe'i claddwyd yn Nhyddewi . Daeth Peter de Leia yn esgob ar ei ôl.

Ar y cyfan ceir darlun ffafriol ohono gan ei nai Gerallt Gymro , er ei fod yn beirniadu peth arno am beidio ag amddiffyn hen hawliau Tyddewi . Yn ei ‘Fuchedd’ (gwaith un o'r canonwyr , y mae'n debyg) ceir darlun llai ffafriol.

Llyfryddiaeth:

Vita Davidis , ii ( Giraldus Cambrensis mewn wyth cyfrol sy'n cynnwys ; ; ; ; ; ; ; a , Llundain Longman, 1861-91 iii, App. 2);
Giraldus Cambrensis , De Jure et Statu ( mewn wyth cyfrol sy'n cynnwys ; ; ; ; ; ; ; a , Llundain Longman, 1861-91 iii, 154-5), De Rebus a se Gestis (ibid., i, 40-1), Expugnatio Hibernica (ibid., v, 229);
J. Conway Davies , Episcopal acts and cognate documents relating to Welsh dioceses 1066-1272 , 1946-48 , i, 270 ff.;
Menevia Sacra. Arch. Camb. , Supplement, 1927 , 38-9;
Henry Thomas Payne , (Ll.G.C. / N.L.W.) (N.L.W.).

Awdur:

Yr Athro Thomas Jones, D.Litt., Aberystwyth