FFINIAN
,
sant
(
fl.
yn y
6ed g.
).
Y mae dwy fersiwn o ‘Fuchedd’
Ffinian
yn fwy eu pwys na'r fersiynau eraill sydd ar gadw. Cynhwysir y naill yn
Acta SS. Hiberniae
Colgan
, a cheir y llall, sef cyfieithiad
Gwyddeleg
sydd yn llawnach na'r cyntaf ond er hynny yn ddiweddarach o ran amser, yn y ‘
Book of Lismore
.’
Gwyddel
oedd
Ffinian
, ac yn
Iwerddon
y gwnaeth ei brif waith. Ei brif sefydliad yno oedd
mynachlog Clonard
. Dywed y ‘Fuchedd’ er hynny mai yng
Nghymru
y derbyniodd
Ffinian
ei addysg a'i hyfforddiant. Pan yn 30 oed, daeth
Ffinian
drosodd i
Hen Fynyw
lle y cyfarfu â thri o
saint
Cymru
,
Dewi
,
Gildas
, a
Chathmael
, a'r ddau gyntaf ohonynt yn ymryson â'i gilydd yr adeg honno am arweinyddiaeth
Cymru
. Torrodd
Ffinian
y ddadl yn ffafr
Dewi
Sant
. Dywedir iddo aros gyda'r henuriaid
Prydeinig
am 30 mlynedd, ac yn y cyfnod hwnnw iddo
gyflawni llawer o wyrthiau
, ac iddo hefyd gynorthwyo i droi yn ôl oresgyniad a wnaed gan y
Saeson
. Y mae'r ystori a geir ym ‘Muchedd’
Cadog
yn gwahaniaethu oddi wrth hanes ‘Buchedd’
Ffinian
. Dywed honno i
Gadog
ddwyn yn ôl gydag ef o
Iwerddon
y tri sant
Ffinian
,
Macmoil
, a
Gnafan
. Bu'r tri yn fyfyrwyr yn
Llancarfan
, a gwnaethant lawer o wyrthiau yno. Dengys y ddau hanes mor gyfeillgar oedd y berthynas draddodiadol a fodolai rhwng
Cymru
ac
Iwerddon
yn oes y seintiau. Dethlir
dydd gŵyl Ffinian
fel rheol ar
12 Rhagfyr
, ond nodir
23 Chwefror
hefyd mewn rhai calendrau.
Llyfryddiaeth:
-
The Lives of the British Saints
, ii, 30-7;
-
Colgan
,
Acta Sanctorum Hiberniae
. Irish MSS.
Commission, 1947
(Irish MSS. Comm.,
1947
), 393-9;
-
Stokes
,
Lives of Saints from the Book of
Lismore
, 1890
, 75-83, 222-30;
-
J. F. Kenney
,
The sources for the early history of Ireland
an introduction and guide
, 1929
, i, 375-6.
Awdur:
Hywel David Emanuel, M.A., (1921-70), Aberystwyth
