EVANS
,
HUGH
(
1712
-
1781
),
gweinidog ac athro gyda'r Bedyddwyr
,
aelod o deulu y mae ei hanes ynghlwm â hanes
Bedyddwyr
Maesyfed
a
gogledd Brycheiniog
; yn wir, fe'i henwyd ar ôl
Hugh
Evans
(a fu f.
1656
)
,
arloesydd yr enwad
yn y parthau hynny, serch nad oedd o'r un teulu ag ef. Cydlafuriai ei daid
THOMAS
EVANS
(bu f.
1688
)
, â
Henry
Gregory
[q.v.]
, ond nid oedd yn
Armin
fel
Gregory
; rhoddwyd plwyf
Maesmynus
iddo gan y
Profwyr
, bwriwyd ef allan yn
1660
, bu raid iddo symud i
Lanafan Fawr
mewn canlyniad i'r
Ddeddf Bum Milltir
, a thrwyddedwyd ef yno dan
Oddefiad 1672
. Mab i
Thomas
Evans
oedd
CALEB
EVANS
(
1676
-
1739
), a gododd drwydded bregethu yn
1705
, a ddaeth yn
weinidog
y
Pentre
, ac a fu f.
12 Ebrill 1739
. Bu
HUGH
EVANS
, mab
Caleb
Evans
, yn
academi Llwynllwyd
dan
David
Price
; ym
Mryste
(lle'r oedd modryb iddo'n byw) y bedyddiwyd ef, ac yn
1740
dewiswyd ef yn gynorthwywr i
Bernard
Foskett
,
gweinidog
eglwys Broadmead
a
phennaeth academi'r Bedyddwyr
yno; ar f.
Foskett
(
1758
) dilynodd
Hugh
Evans
ef yn y ddwy swydd. Bu f.
28 Mawrth 1781
. Yn gynorthwywr iddo yn
1758
, ac yn olynydd iddo yn
1781
, daeth ei fab
CALEB
EVANS
(
1737
-
1791
), a aned ym
Mryste
12 Tachwedd 1737
. Cyhoeddodd hwn amryw lyfrau, ond fe'i cofir yn bennaf am iddo yn
1778
ddyfod allan i amddiffyn y gwrthryfelwyr yn
America
yn erbyn
John
Wesley
. Serch iddynt adael
Cymru
, ni chollodd y tad a'r mab mo'u cyswllt â hi. Edrydd
Joshua
Thomas
y byddai
Hugh
Evans
yn rheolaidd yng
nghyrddau'r gymanfa Gymraeg
, ac iddo bregethu ynddi 17 o weithiau — ‘pregethai bob amser yn
Saesneg
, ac ailadrodd ychydig yn
Gymraeg
.’ Am
Caleb
Evans
, ‘nid oedd ef yn deall
Cymraeg
,’ eto byddai'n troi i mewn i'r gymanfa, a phregethodd ynddi chwe gwaith. Yr oedd dylanwad y ddau ar
Fedyddwyr Cymru
'n fawr, ac atynai eu hathrofa ym
Mryste
Gymry
ifainc galluog megis
William
Richards
(
1749
-
1818
),
Lynn
[q.v.]
.
Yr oedd
CALEB
EVANS
arall, hanner-brawd i
Hugh
Evans
.
Ysgolfeistr
oedd ef, ac er y byddai'n
pregethu
, ni bu erioed â gofal eglwys arno. Bu'n
athro
yn
athrofa'r Bedyddwyr
yn
Nhrosnant
yn
1739
; erlynwyd ef yno dan y ‘
Schism Act
,’ ond gwaredwyd ef gan y ‘
Dissenting Deputies
’ yn
Llundain
(
Spinther
, iii, 83). Bu wedyn yn
cadw ysgol
am gryn 20 mlynedd ym
Mryn Buga
, ac wedyn ym
Mryste
, lle y bu f. yn
1790
; ŵyr iddo ef oedd
John
Evans
(
1767
-
1827
) o
Islington
[q.v.]
. Aeth amryw eraill o'r
Evansiaid
hyn i'r weinidogaeth gyda'r
Bedyddwyr
.
Llyfryddiaeth:
-
Yn gyffredinol,
Joshua Thomas
,
Hanes y Bedyddwyr ymhlith y Cymry
(dan ‘Dolau’ a ‘Pentre’), a'i
A History of the Baptist Association in
Wales
, 1795
.
-
Ar
Thomas Evans
,
T. Richards
,
Religious Developments in Wales,
1654–1662
, 1923
a
Wales under the Indulgence
— chwilier y mynegeion.
Awdur:
Yr Athro Emeritus Robert Thomas Jenkins, C.B.E., D.Litt., Ll.D.,
F.S.A., (1881-1969), Bangor
