Y Bywgraffiadur Cymreig



A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



ELLIS , THOMAS EDWARD ( 1859 - 1899 ), aelod seneddol dros Feirionnydd (1886-99) a phrif chwip y blaid Ryddfrydol (1894-5) . Mab Thomas Ellis ac Elizabeth ei wraig. G. yn Cynlas , Cefnddwysarn , ger y Bala , 16 Chwefror 1859 . Cafodd ei addysg yn Ysgol Frutanaidd Llandderfel ac ysgol ramadeg y Bala ; ymhlith ei gyfoedion yno yr oedd D. R. Daniel , O. M. Edwards , a J. Puleston Jones . Yn Ionawr 1875 aeth i Goleg Prifysgol Cymru , Aberystwyth , ac aros yno hyd 1879 . Yn Hydref 1880 , ar ôl blwyddyn yn Rhydychen fel efrydydd di-goleg, derbyniwyd ef i'r Coleg Newydd ; daeth yn aelod o ‘ Essay Society ’ y coleg hwnnw, a chymerodd ran flaenllaw mewn gweithgareddau cymdeithasol a gwleidyddol; bu'n aelod o bwyllgor sefydlog yr ‘ Oxford Union Society .’ Graddiodd mewn hanes yn yr ail ddosbarth yn 1884 , daeth yn B.A. yn 1885 , ac yn M.A. yn 1897 . Ar ôl blwyddyn fel athro priod yn nheulu John Cory , Llaneurwg , daeth yn ysgrifennydd i ( Syr ) John Tomlinson Brunner , diwydiannwr ac aelod seneddol Rhyddfrydol dros yr Heledd Ddu , a dechrau newyddiadura 'n achlysurol.

Ym mis Gorffennaf 1886 dewiswyd ef yn ymgeisydd Rhyddfrydol ym Meirionnydd , ac etholwyd ef i'r Senedd . Ymdreuliodd dros fuddiannau Cymru 'n ddiarbed, a daeth yn fuan yn arweinydd yn y bywyd Cymreig ; cymerodd ran helaeth yn yr ymgyrch a sicrhaodd basic Deddf Addysg Ganolradd a Thechnegol (Cymru) yn 1889 . Y gaeaf hwnnw aeth i'r Aifft , a thrawyd ef yn bur wael gan dwymyn ; pan ddychwelodd yn 1890 rhoddwyd iddo dysteb genedlaethol gan bobl Cymru . Yn ei araith yn y Bala , Medi 1890 , pan dderbyniodd y dysteb, cyhoeddodd ei efengyl wleidyddol, a gofyn am gymanfa ddeddfwriaethol i Gymru yn angen pennaf. Ond prin oedd yr ymateb; ac yn 1892 , pan ffurfiodd W. E. Gladstone ei weinyddiaeth, derbyniodd Ellis swydd yr ail chwip . Yn y swydd hon bu ef yn anad neb yn foddion i sicrhau penodi comisiwn brenhinol i ystyried Pwnc y Tir yng Nghymru a Mynwy , ac i hyrwyddo mesurau er datgysylltu Eglwys Loegr yng Nghymru . Yn 1894 penodwyd ef yn brif chwip . Rhoddes lawer o'i amser i weinyddiad addysg yng Nghymru ; bu'n aelod o gydbwyllgor addysg Meirionnydd dan Ddeddf 1889 (uchod), o Lys Prifysgol Cymru , ac o'r Bwrdd Canol Cymreig . Yr oedd yn un o arloeswyr y mudiad er sicrhau llyfrgell genedlaethol i Gymru ; cychwynnodd ef Gymdeithas Hen Fyfyrwyr Coleg Aberystwyth , a bu'n llywydd arni hyd ei farw; bu hefyd yn warden Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru . Golygodd gyfrol gyntaf Gweithiau Morgan Llwyd o Wynedd , a gorffennwyd ei waith gan ei frawd-yng-nghyfraith, J. H. Davies .

Priododd Annie , merch R. J. Davies o'r Cwrt Mawr , Llangeitho , a bu iddynt fab. Bu f. yn Cannes , Ffrainc , 5 Ebrill 1899 , a'i gladdu yng Nghefn-ddwysarn . Mae cofgolofn iddo ar stryd y Bala ac un arall yng nghyntedd Coleg Prifysgol Cymru , Aberystwyth . Cyhoeddwyd cyfrol o'i weithiau yn 1912 .

Llyfryddiaeth:

  • T. I. Ellis , Thomas Edward Ellis, Cofiant , Lerpwl, 1944-1948 .

Awdur:

Thomas Iorwerth Ellis, M.A., (1899-1970), Aberystwyth