DYFRIG
, neu
DUBRICIUS
(
fl.
475?
),
sant Cymreig cynnar
a gysylltir gan amlaf â
de-ddwyrain Cymru
, ac yn arbennig â gorllewin a de sir fodern
Henffordd
. Yn ôl y ‘
Vita Samsonis
,’ cyfansoddiad o'r
7fed g.
a'r ffynhonnell gynharaf am fywyd
Dyfrig
, yr oedd gryn dipyn yn hŷn na
S.
Samson
ac yn gyfoed neu ychydig yn hŷn na
S.
Illtud
. Yma hefyd cysylltir ef ag
ynys Caldey
(
Ynys Bŷr
) ar gyfer
Dinbych-y-pysgod
,
sir Benfro
. Anfoddhaol, fodd bynnag, hyd yma, yw'r cais i gysylltu
Dyfrig
â'r person a enwir mewn arysgrif
ogam
amherffaith ar garreg ar
ynys Caldey
. O'r tair ‘Buchedd’ a oroesodd, dibwys yw'r ddwy ddiweddaraf a gyfansoddwyd gan
Sieffre o Fynwy
a
Benedict
o
Gaerloyw
. Ceir y ‘Fuchedd’ gynharaf yn ‘
Llyfr Llandaf
,’ yn dilyn rhestr o diroedd a drosglwyddwyd, meddir, i
Landaf
yn oes
Dyfrig
. Yn ôl y ‘Fuchedd’ hon, mab oedd
Dyfrig
i
Ebrdil
merch
Pebiau
brenin Ercych
. Gwyrthiol oedd modd ei eni ym
Matle
(hwyrach
Madley
, pum milltir a hanner i'r gorllewin o
Henffordd
), ac yn union dangosodd ei alluoedd gwyrthiol drwy
iacháu ei daid o hen glefyd
. Datblygodd y bachgen yn
ysgolhaig
o fri a
sefydlodd fynachlog
‘
Hennlann
’ (
Hentland-on-Wye
), lle y dysgodd ddisgyblion o bell ac agos am saith mlynedd. Galwyd ei ail sefydliad, ger man ei enedigaeth, yn ‘
Mochros
’ (yn awr
Moccas
); bu yno am flynyddoedd lawer. Yn olaf, wedi ei orthrymu gan afiechyd corfforol a henaint, ciliodd i fyw bywyd
meudwy
ar
ynys Enlli
, lle hefyd y claddwyd ef. Ganrifoedd ar ôl hyn, ym mis
Mai 1120
, cludwyd ei gorff i
Landaf
; hyn hwyrach a symbylodd gyfansoddi ei ‘Fuchedd’ na chynnwys nemor ddim ond casgliad o draddodiadau mewn bri adeg y cyfansoddi. Defnyddiwyd hyd yn oed y traddodiadau hyn i bwysleisio hynafiaeth ac uchafiaeth
Llandaf
. Adlais felly o bropaganda ymwybodol y
12fed g.
ac nid ffeithiau hanesyddol y
5ed a'r 6ed g.
yw'r gosodiad a wneir yn ‘
Llyfr Llandaf
’ mai
Dyfrig
oedd
esgob Llandaf
ac
archesgob de Prydain
. Cytuna'r ‘Fuchedd’ â'r ‘
Annales Cambriae
’ wrth nodi
612
fel blwyddyn marw
Dyfrig
. Fodd bynnag, y mae natur ei berthynas draddodiadol â'r saint Cymreig eraill a chysylltiad maes ei weithgarwch a'r eglwysi a gyflwynwyd iddo a'r ardal honno i'r gorllewin o
Hafren
y dylanwadwyd arni mor drwm gan y
Rhufeiniaid
yn awgrymu dyddiad o leiaf ganrif yn gynt. Nodir
14 Tachwedd
yn arferol fel dydd gŵyl
Dyfrig
.
Llyfryddiaeth:
-
Liber Landavensis. The
Text of the Book of Llan Dâv
) , 1893
(gol.
J. Gwenogvryn Evans
a
John Rhys
), 68-86;
-
The Lives of the British Saints
, ii, 359-82;
-
G. H. Doble
,
yn y "Welsh Saints" Series
,
1943
;
-
Oxford Dictionary of National
Biography
;
-
Y Cymmrodor
,
1888
, 156;
-
Archaeologia Cambrensis
,
1916
, 95-7;
-
R. A. S. Macalister
,
Corpus Inscriptionum Insularum
Celticarum
, Dulyn, 1945-
, i., 405;
-
E. G. Bowen
, yn
Antiquity
,
1945
, 178-9.
Awdur:
Hywel David Emanuel, M.A., (1921-70), Aberystwyth
