Llyfrgell Genedlaethol Cymru :: Y Bywgraffiadur Cymreig

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z

DOLBEN ( DOULBEN , DOULBIN , DAULBIN ) , Segrwyd , sir Ddinbych . Ymsefydlodd y teulu hwn (nad yw, mae'n debyg, o ddechreuad Cymreig — ’ Doulben ’ ydyw'r ffurf a geir yn y cofysgrifau cynharaf) yn sir Ddinbych i gychwyn ar ôl i'r brenin Harri VII roddi Segrwyd i Robert Dolben yn dâl am ei gymorth yn Blackheath yn erbyn y gwrthryfelwyr o Gernyw ( 1497 ). Daeth ei ŵyr, o'r un enw, yn gofiadur a stiward Dinbych , a dechreuodd eraill o'r teulu fasnachu yno, gan roddi i'r fwrdeisdref do ar ôl to o gynghorwyr a swyddogion trefol .

Mab oedd DAVID DOLBEN ( 1581 - 1633 ), esgob Bangor , i Robert Wyn Dolben (gorŵyr y Robert Dolben cyntaf, v.s.) a Jane , merch Owen ap Reinallt , Llugwy . Aeth i Goleg S. Ioan , Caergrawnt , yn 1602 , gydag un o'r ysgoloriaethau a sefydlasid gan Dr. John Gwyn (bu f. 1574 ) , a graddiodd yn B.A. 1606 , M.A. 1609 , a D.D. 1626 . Wedi ei ordeinio gan George Abbot , esgob Llundain , 1607 , bu'n ficer Hackney ( 1619 ), Llangernyw ( 1621 ), canon Llanelwy ( 1626 ); cafodd ei ethol yn un o brif fwrdeiswyr Dinbych yn 1627 . Pan fu f. Lewes Bayly etholwyd ef yn esgob Bangor , fe'i cysegrwyd gan Abbot , erbyn hyn yn archesgob Caergaint ( Mawrth 1632 ), ac ymddiswyddodd o ofalaeth Llangernyw . Yr oedd yn weinydd cryf, a gofalai na châi dylanwad teuluol sefyll yn ffordd disgyblaeth eglwysig; eithr fe'i cymerwyd yn glaf fis Mai 1633 , ymddiswyddodd o'i swyddi eraill, a bu f. fis Tachwedd yr un flwyddyn yn Bangor House , tŷ esgobion Bangor yn Shoe Lane , Holborn . Claddwyd ef yn Hackney , ei hen eglwys, lle y mae mae coffa iddo (gw. copi o'r arysgrif yn Browne Willis , Bangor , 112). Geilw Anthony Wood ef yn ‘learned,’ ond nid oes dim o'i waith wedi ei gadw ar wahân i rai caniadau a ganodd pan oedd yn efrydydd, er cof am Syr Edward Lewkner (bu f. 1605 ), perthynas i Syr Richard Lewkner , y barnwr Cymreig ac ynad heddwch yn sir Benfro ( Williams , Welsh Judges , 33; Venn , Alumni Cantab. , I, iii,82). Fodd bynnag, y mae'r ffaith iddo adael arian i'w goleg i brynu tua 300 o lyfrau Hebraeg yn awgrymu fod iddo ddiddordebau ysgolheigaidd. Gwelir ei hewyllys yn N.L.W. MS. 1600 (423) . Nid ydyw John Williams ( Ancient and Modern Denbigh , 206) yn dyfynnu unrhyw ffynhonnell pan yw'n disgrifio Dolben fel ’an able Welsh scholar and preacher .’ Mynegwyd iddo enwi Edmund Griffith , deon Bangor , i'w ddilyn fel esgob , ond gwadwyd hyn yn ei ddyddiau ef ei hun ( Cal. S.P. Dom. , 1633-4 , 318).

Ni adawodd yr esgob blant. Daeth ei frawd JOHN DOLBEN , Caeau Gwynion , trwy ei ferch Emma (a briododd y Parch. Hugh Williams , Llantrisant ), yn daid Syr William Williams ( 1634 - 1700 ) , llefarydd Tŷ'r Cyffredin . Bu brawd arall, WILLIAM DOLBEN (a fu f. 1643 ), yn siryf sir Ddinbych yn 1639 ar ôl gwasnaethu bwrdeisdref Dinbych a chael pardwn ( 1625 ) gan Siarl I am droseddau yn erbyn personau (‘crimes of violence’); collodd ei swyddi, fel dyn (’ common barrator ’) cynhennus, yn 1638 , ond cafodd hwy yn ôl y flwyddyn wedyn. Bu mab hynaf William , sef JOHN DOLBEN (bu f. 1662 ), a gafodd yr ystad, yn is-gyrnol ym myddin Siarl I ; dirwywyd ef (yn ôl degfed) i'r swm o £107 gan y Senedd yn 1647 ( Cal. Ctte. for Compounding , iii, 1718 ); cymerth dau aelod o'r teulu ran yn yr ymgais i gymryd castell Dinbych dros y brenin ym mis Mai 1648 , a bu'r cyrnol Dolben yn weithgar unwaith eto o blaid y brenin alltud yng ngwrthryfel Booth yn 1659 . Yn 1684 yr oedd JOHN DOLBEN (bu f. 1709 ), mab yr is-gyrnol , yn un o ddeg ar gomisiwn tiroedd cudd y Goron yn sir Ddinbych ( Cal. Treasury Books , vii, 1132). Gydag ef daeth y llinell wrywol uniongyrchol i ben, ac aeth yr ystad, trwy ei ferch, i'w gŵr hi, John Mostyn , gor-ŵyr Syr Roger Mostyn (bu f. 1641 ) , ac arloesydd y diwydiant brethyn deuled yn Ninbych ( 1749- c. 1770 ).

Parhaodd canghennau eraill o'r teulu yn flaenllaw ym mywyd cyhoeddus a gwleidyddol y sir hyd y 18fed g. — rhai aelodau ohonynt yn dal swyddi bychain o dan Gyngor (Gororau) Cymru a adnewyddwyd ar ôl yr Adferiad ( Cal. S.P. Dom. , 1660-1 , 104; 1667 , 139; Cal. Treas. Books. , iv, 751; vi, 534; vii, 543; ix, 1845) ac eraill yn cymryd rhan ym mywyd bwrdeisdrefol Rhuthyn ( W. M. Myddelton , Chirk Castle Accounts, 1666-1753 , 352, 357).

Eithr i gangen a symudasai i sir Benfro yr oedd y rhai mwyaf blaenllaw ar ôl amser yr esgob yn perthyn. Sefydlydd y gangen hon oedd John Dolben , marsiandwr , Hwlffordd , gŵr na wyddys i sicrwydd beth oedd ei berthynas â'r hen deulu ond a briododd Alice , merch Richard Myddelton , Dinbych , a chwaer Syr Hugh Myddelton . Mab iddo oedd WILLIAM DOLBEN ( 1588 - 1631 ), ficer Stackpool Elidyr , sir Benfro ( 1616 ), ficer Lawrenny , sir Benfro ( 1620 ), rheithor Llanynys , sir Ddinbych ( 1623 ), a rheithor Stanwick a Benefield , Northants ( 1623 ); priododd Elisabeth , merch y capten Hugh Williams , Wig , milwr crwydrol ( A.P.C. , 1621-3 , 368), ac Elisabeth , nith yr archesgob John Williams . Trwy ddylanwad ewythr ei wraig (a oedd yn esgob Lincoln ar y pryd) fe'i gwnaethpwyd yn ganon Caistor yn eglwys gadeiriol Lincoln ( 1629 ), ac ychydig cyn ei farw dywedwyd iddo gael ei enwi am esgobaeth yng Nghymru — eithr nid i Fangor (fel yr awgrymir yn D.N.B. ), oblegid tua mis ar ôl iddo ef farw y daeth y sedd honno'n wag. Daw ei gydymdeimlad â'r Piwritaniaid — peth anghyffredin yn ei deulu ef — i'r golwg yn ei gymynrodd o £20 tuag at y ‘darlithiau’ a sefydlwyd yn Hwlffordd yn 1630 gan ewyllys ei gefnder William Myddelton , marsiandwr , Llundain ( Report on Charities , rhif 28, 1834 , 726; N.L.W., Haverfordwest MS. 390a ). Ceir erthyglau llawn ar ei ddau fab, JOHN DOLBEN , archesgob Caerefrog , a Syr WILLIAM DOLBEN , barnwr , ac ar rai o ddisgynyddion enwog yr archesgob , yn y D.N.B. — y mae a fynno'r hyn a ddywedir isod amdanynt â'u cysylltiadau Cymreig , gan mwyaf.

Ganwyd JOHN DOLBEN ( 1625 - 1686 ), archesgob Caerefrog , yn Stanwick . Fe'i derbyniwyd i Ysgol Westminster yn ysgolor y brenin — ei hen-ewythr yr archesgob John Williams [v.s.] yn ei enwebu. Yn 1640 aeth i Christ Church , Rhydychen ; ymyrrwyd ar ei astudiaethau yno gan iddo fynd i ymladd ym mhlaid y brenin ( 1642-6 ), a bu hynny'n achos i ymwelwyr y Senedd (‘the parliamentary visitors’) beri iddo adael y brifysgol ( 1648 ) a mynd i lochesu ( c. 1653-5 ) yn Gwydir , Llanrwst . Yno, gan Grace , chwaer ei fam, a'i gŵr Syr Owen Wynn (gw. o dan Wynniaid Gwydir ), gwnaethpwyd ef yn oruchwyliwr yr ystad , a rhoes ei gâr Syr Thomas Myddelton , cadfridog ym myddin plaid Cromwell , fenthyg arian iddo. Ordeiniwyd ef yn ddirgel yn Rhydychen yn 1656 a chafodd ei ddyrchafu yn yr Eglwys wedi'r Adferiad — daeth yn ddeon Westminster ( 1662 ), yn esgob Rochester ( 1666 ), ac yn archesgob Caerefrog ( 1683 ). Yr oedd iddo enw da fel pregethwr a gweinydd , eithr dywed Anthony Wood ( Ath. Oxon. , ii, 683) fod ganddo fwy o ‘hyfrdra a hunan-hyder’ nag o ysgolheictod ei hen-ewythr a'i ragflaenydd yn Westminster a Chaerefrog , sef John Williams . Mewn ystyr wleidyddol ni ellid ei lwgrwobrwyo; yr oedd yn dŵr cadarn yn Nhorïaeth Eglwys Loegr a gynrychiolid gan Clarendon a Danby , ac fe gymerodd ran bwysig yn y gwaith o ailsefydlu'r Eglwys ar ôl cyfnod y Weriniaeth . Parhaodd i ysgrifennu trwy gydol ei oes at yr arglwyddes Grace Wynn ; deuai hi a'i chymydogion ar ei ofyn o bryd i bryd am ei gymorth pan oedd anghydwelediad yn yr esgobaeth yr oedd hi yn byw ynddi neu pan geisiai rhywrai o'r gymydogaeth gael rhyw swydd neu'i gilydd. Eithr ni chadwyd y cysylltiad â'r cylch hwnnw gan ddisgynyddion yr archesgob .

Aeth Syr WILLIAM DOLBEN (bu f. 1696 ), brawd iau yr archesgob , i'r Inner Temple yn 1648 , a daeth yn fargyfreithiwr yn 1655 . Fe'i gwnaethpwyd yn ysgrifennydd i Edward Montagu , ail iarll Manchester , cadfridog ym myddin Cromwell a wnaethpwyd yn arglwydd siambrlen wedi'r Adferiad . Pan oedd yn dal y swydd hon yr oedd yn wastad yn derbyn ceisiadau oddi wrth Gymry a oedd yn awyddus am swyddi; dywedir iddo lwyddo i gael dyfarniad yn y llysoedd barn a olygai fod Dr. Michael Roberts , cyn-brifathro Coleg yr Iesu , Rhydychen , yn cael ei le fel cymrawd ei goleg yn ôl. Ym mis Chwefror 1676 dewiswyd Dolben (ar gymeradwyaeth y Goron ) yn gofiadur dinas Llundain — efe, yn hytrach na Syr George Jeffreys , yn rhinwedd ei swydd fel serjeant y brenin ( 1677 ), a agorodd ar ran y Goron yn y cyngaws yn erbyn Philip , 7fed iarll Pembroke , a gyhuddid o ddynladdiad ( 1678 ). Daeth yn farnwr ‘puisne’ llys mainc y brenin ( Hydref 1678 ), a bu iddo ran mewn amryw dreialon gwleidyddol, rhai ohonynt mewn cysylltiad â'r ‘ Popish Plot ’; fe'i henwogodd ei hun ynddynt ar gyfrif ei wybodaeth a'i uniondeb er y cyfrifid ef yn biwus ac yn drahaus. O ran ei wleidyddiaeth tueddai i goleddu'r un syniadau â'i frawd, eithr barnwr ydoedd yn bennaf peth; collodd ei swydd fel barnwr ( 1683 ) oblegid fod ganddo amheuon, fel gŵr y gyfraith , ar bolisi'r brenin tuag at y bwrdeisdrefi, eithr cafodd ei le'n ôl ( 1689 ) ar ôl Chwyldroad 1688 . O'r adeg y daeth yn fargyfreithiwr hyd ei wneud yn farnwr yr oedd yn gynrychiolydd cyfreithiol yn Llundain i deulu Gwydir , yn gohebu mewn modd cyfeillgar â'r arglwyddes Grace Wynn [v.s.] ac yn eiddigus pan geisiai ei frawd, yr archesgob , gymryd ei le fel ymgynghorwr cyfreithiol i'r teulu hwnnw. Bu'n cynorthwyo John Hacket yn ei ymchwil am ddefnyddiau Cymreig ar yrfa John Williams , i'w rhoddi yng nghofiant yr archesgob ( 1660 ).

Llyfryddiaeth:

Oxford Dictionary of National Biography , a'r gweithiau a enwir yno;
Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion , 1938 , 178-84, 219-24; 1948 , 79-80, a'r gweithiau a enwir yno;
J. E. Griffith , Pedigrees of Anglesey and Carnarvonshire Families , 1914 , 160, 182, 186-7, 194, 285;
John Williams , Ancient and modern Denbigh a descriptive history of the castle, borough and liberties with sketches of the lives, character and exploits of the feudal lords , Dinbych, 1856 , pen. xiii a xxv;
The Records of Denbigh and its Lordship bearing upon the general history of the county of Denbigh since the conquest of Wales ; illustrated with many gems of Welsh mediæval poetry never before published , 1770 , pen. xiii;
Venn , Alumni Cantabrigienses , I ii, 53;
Calendar of State Papers, Domestic Series , Record Publication , 1631-4 , 1637-8 , 1661-93 ;
Calendar of Wynn (of Gwydir) Papers, 1515–1690, in the National Library of Wales and elsewhere , 1926 ;
W. M. Myddelton , Chirk Castle Accounts, A.D. 1605-1666 , St. Albans, 1908 , i, ii;
Calendar of Treasury Books . Record Publication, 1904 ff , iii-x;
The Journals of the House of Commons , vii, 753;
N.L.W. Llawysgrifau Llewenny yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth , Plymouth deeds yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth .

Awdur:
Athro Emeritus Arthur Herbert Dodd, M.A., (1891-1975), Bangor